رادیوتراپی و شیمی درمانی

شیمی درمانی

    ممکن است بیمار فقط با تعداد کمی از این عوارض مواجه شوی و یا اصلاً با هیچکدام از آنها را نداشته باشد .

 

توصیه های کلی تغذیه ای

در تغذیه بیماران مبتلا به سرطان بر مصرف بیشتر غذاهای پرکالری به خصوص پروتئین تأکید می شود. همچنین ممکن است خوردن یا نوشیدن مقادیر بیشتری شیر، خامه، پنیر و تخم مرغ آب پز توصیه می شود. حتی ممکن است افزایش مصرف انواع سس ها یا تغییر روش پخت با استفاده بیشتر از کره، مارگارین یا روغن توصیه می شود. گاهی به این بیماران توصیه می شود که کمتر از غذاهای پرفیبر مصرف کنند زیرا این غذاها احتمال بروز اسهال یا سوزش دهان را افزایش می دهند.

 

آمادگی برای شروع درمان

مثبت فکر کنید:

داشتن روحیه خوب، کسب اطلاعات کافی در مورد بیماری و درمان آن و یافتن روش هایی برای مقابله با عوارض جانبی، همه و همه می توانند به کاهش نگرانی و هیجان و در نتیجه بهبود اشتهای شما کمک کنند.

    رژیم غذایی سالم را در پیش بگیرید:

افرادی که تغذیه خوبی دارند بهتر با عوارض جانبی درمان مقابله می کنند و حتی دوز بالای داروها را به خوبی تحمل می کنند. اگر تغذیه خوبی داشته باشید و کالری و پروتئین کافی در رژیم غذایی خود دریافت کنید به خوبی قادر به تحمل عوارض درمان خواهید بود.

غذاهای جدید را راحت بپذیرید و امتحان کنید زیرا ممکن است برخی مواد غذایی که قبلاً هرگز دوست نداشته اید، در طی درمان به نظرتان خوش طعم باشد.

برای تغذیه خود برنامه ریزی کنید:

غذاهایی که به مقدار کم نیاز دارید و یا غذاهایی که نیاز به آماده سازی ندارند (مانند غذاهای آماده ای همچون کره، تن ماهی،پنیر و تخم مرغ) را همیشه در دسترس داشته باشید.

با یک مشاور تغذیه یا پزشک معالج خود در مورد مشکلات تغذیه ای خود مشورت کنید.

 

پیگیری مشکلات تغذیه ای در طول درمان

همه روش های درمان سرطان شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمی درمانی،هورمون درمانی و درمان بیولوژیکی بسیار مؤثر هستند. اگر چه در این گونه درمان ها هدف اصلی تخریب سلول های  سرطانی سریع الرشد می باشد، اما در این میان تعدادی از سلول های سالم نیز آسیب می بینند.

در درمان سرطان اکثر سلول های سالم و طبیعی که خصلت تقسیم سریع دارند مانند سلول های مخاط دهان و دستگاه گوارش و موها نیز اغلب تحت تأثیر این درمان ها قرار می گیرند.

بر اثر تخریب سلول های سالم عوارض جانبی ناخواسته و نامطلوبی ایجاد می شود و در پی آن مشکلات تغذیه ای نیز به وجود می آید.

احتمال بروز عوارض جانبی به عوامل مختلفی از جمله عضو تحت درمان،نوع و طول درمان و مقدار داروی استفاده شده بستگی دارد.

 

چند نکته زیر را به خاطر داشته باشید:

برخی از بیماران در وعده  صبحانه اشتهای بهتری دارند. این افراد باید در این زمان ها غذای بیشتری بخورند. اگر تمایل زیادی به خوردن ندارید غذای اصلی را در ابتدای روز میل کنید و غذاهای مایع را دیرتر بخورید.

اگر اشتهای کافی ندارید و فقط یک یا دو نوع ماده غذایی را می توانید میل کنید، تا زمانی که بتوانید سایر غذاها را نیز به راحتی میل کنید همانها را مصرف کنید. برای دریافت پروتئین و کالری زیاد از غذاهای پرکالری و پروتئین مایع استفاده کنید.

روزهایی که احساس می کنید میل به خوردن ندارید سعی کنید مایعات زیادی بنوشید. آب برای انجام واکنش های بدن ضروری است.

برای اکثر بالغین 8-6 لیوان مایعات در روز مناسب است.

 

چگونه با عوارض جانبی مقابله کنیم؟

 

کاهش اشتها

گاهی اوقات بی اشتهایی، تهوع، استفراغ، تغییر ذائقه یا بویایی از عوارض جانبی درمان است که سبب می شود شخص تمایل به خوردن نداشته باشد. در این صورت با پزشک یا پرستار خود مشورت کنید. در این زمینه توصیه می شود:

    به جای قطعات بزرگ از تکه های کوچک غذا استفاده کنید زیرا بلع آن ها آسانتر است و احساس پری شکم و سیری ایجاد نمی کنند.

    غذاهای آماده را در دسترس داشته باشید تا هر موقع میل داشتید، مصرف کنید.

    نان و پنیر،کلوچه، بستنی، کره ، میوه و فرنی از خوراکی های آماده هستند زمانی که از  منزل خارج می شوید یک خوراکی ساده مانند نان و پنیر، نخود و کشش و... همراه خود بردارید.

    اگر میل به خوردن غذاهای جامد نداشتید، از مایعی مانند آب میوه، سوپ و مواد مشابه استفاده کنید. توجه داشته باشید که این مواد باید حاوی مواد مغذی ضروری و کالری باشند. نوشیدنی های حاوی شیر نیز دارای پروتئین هستند.

    در صورت امکان قبل از خواب خوراکی سبکی میل کنید.

    شکل غذا را اشتها آور و به گونه ای که شما را به غذا خوردن تحریک کند تغییر دهد.

    زمانی که حالتان بهتر است از فرصت استفاده کنید و غذای بیشتری بخورید.

    ورزش منظم به افزایش اشتها کمک می کند. با پزش ک خود در مورد نوع ورزش مناسب خودتان مشورت کنید.

    حین صرف غذا مایعات کمتری بنوشید زیرا نوشیدنی ها ایجاد سیری کاذب می کنند. سعی کنید نوشیدنی خود را حداقل به فاصله 30 الی 60 دقیقه قبل یا بعد از غذا میل کنید.

 

 

 

 

کاهش وزن

ممکن است در طی درمان باکاهش وزن روبرو شوید که می تواند بر اثر خود سرطان و یا عوارض ناشی از درمان و یا حتی نگرانی ناشی از بیماری و متعاقب آن، کم اشتهایی ایجاد شود.

 

استفاده از شیر خشک به عنوان پودر پروتئین

برای اینکه پروتئین بیشتری در رژیم غذایی خود دریافت کنید، کمی شیر خشک بدون چربی را به املت تخم مرغ، سوپ، غلات، سس یا آب گوشت(عصاره گوشت) اضافه کنید.

 

شیر میوه ای (میلک شیک)

مواد لازم:

1 لیوان شیر غنی شده( یک لیتر شیر کامل + یک لیوان شیرخشک بدون چربی)

2 قاشق غذا خوری شکلات

تافی یا شربت میوه دلخواه

نصف لیوان بستنی

نصف قاشق مر باخوری وانیل

 

مواد فوق را باهم مخلوط کرده و در مخلوط کن بریزید و آن را با سرعت کم برای 10 ثانیه بادستگاه و یا به مدت بیشتر با دست هم بزنید. مخلوط حاصل حدوداً 5/1 لیوان است که حاوی 425 کالری و 17 گرم پروتئین می باشد.

 

افزایش وزن

 در برخی افراد وزن در حین درمان تغییر نمی کند و عده ای هم اضافه وزن پیدا می کنند. افزایش وزن به خصوص در سرطان پستان، پروستات و تخمدان که داروهای خاصی مصرفی می شود یا از درمان هورمونی یا شیمی درمانی استفاده می شود رخ می دهد. توجه داشته باشید در صورت افزایش وزن، رژیم لاغری نگیرید و برای یافتن علت آن با پزشک خود مشورت کنید.

گاهی اوقات، افزایش وزن به علت مصرف برخی داروهای ضد سرطان است که سبب احتباس بیش از حد مایعات در بدن می شود. به این وضعیت ادم می گویند در این صورت ممکن است پزشک برای محدود کردن مصرف نمک شما را نزد مشاور تغذیه و رژیم درمانی ارجاع  دهد یا داروی مدر تجویز کند زیرا نمک سبب احتباس آب در بدن می شود. داروی مدر سبب برطرف شدن احتباس مایعات در بدن میشود.

اگر مایل به کم کردن وزن خود باشید چند نکته مفید توصیه می شود.

    میوه ها، سبزی ها، نان  و غلات را بیش از گذشته در برنامه غذایی خود قرار دهید.

    گوشت بدون  چربی و مرغ بدون پوست و فرآورده های لبنی کم چرب (مانند شیر کم چرب یا بدون چربی) مصرف کنید.

    از اضافه کردن سس مایونز، شکر و سایر مواد افزودنی به غذا بپرهیزید.

    از روش پخت کم چربی- کم کالری مانند کباب کردن و بخارپز کردن غذاها استفاده کنید.

    از مصرف میان وعده های پرکالری پرهیز کنید.

    تمرینات ورزشی خود را افزایش دهید.

 

درد گلو یا دهان

درد دهان، حساسیت و دردناکی لثه ها و سوزش گلو یا مری ا غلب در نتیجه پرتو درمانی، شیمی درمانی یا عفونت می باشد.

برخی از غذاها دهان را تحریک و بلغ و جویدن را مشکل می کنند افرادی که مبتلا به حساسیت مزمن دهان هستند بیشتر در معرض این مشکل قرار می گیرند. با انتخاب دقیق غذاها و مراقبت کافی از دهان و دندان و لثه ها اغلب می توانید راحت تر غذا میل کنید.

چند نکته مفید در این زمینه پیشنهاد می شود:

1) غذاهای نرم را که آسان جویده و بلع می شوند میل کنید از جمله:

*آب میوه طبیعی (نکتار هلو، گلابی و زردآلو)

*پوره سیب زمینی، رشته فرنگی، فرنی، ماست و ژلاتین

*ماکارونی با پنیر

*تخم مرغ آب پز، املت

 

*سوپ جو یا سایر غلات پخته شده

* سبزیجات له شده یا پوره سبزیجات مانند هویج و نخود فرنگی

* پوره گوشت

2) از غذاها یا  مایعاتی که دهان را تحریک می کنند پرهیز کنید از جمله :

*پرتقال، گریپ فروت، لیمو و سایر مرکبات یا آب مرکبات

*سس یا آب گوجه فرنگی

*غذاهای شور یا ادویه دار

*سبزیجات خام، دانه ها، نان تست، انواع کلوچه ها یا بیسکوئیت های شور یا سایر غذاهای خشک و برشته

* دهان شویه تجاری

3) غذا را به قطعات کوچک تقسیم کنید.

4) غذا را با کره، مارگارین، آب  گوشت رقیق یا سس مخلوط کنید تا بلعشان راحت تر شود.

5) از نی برای نوشیدن مایعات استفاده کنید.

6) بهتر است دمای غذا در درجه حرارت اتاق یا خنک تر باشد. غذاهای داغ گلو یا دهان حساس را تحریک می کنند.

7) اگر سوزش دهان یا لثه دارید، با مراجعه به دندانپزشک ممکن است برای شستشو و تمیز کردن دندان ها ماده مناسبی برای شما تجویز کند.

8) دهان خود را هر از چند گاهی با آب بشوئید تا باقیمانده غذا و باکتری ها از دهان پاک شود و ترمیم دهان سریعتر صورت بگیرد.

 

خشکی دهان

 شیمی در مانی و پرتودرمانی سر و گردن ممکن است بزاق را کم کند و سبب خشکی دهان شود. در این مواقع غذاها سخت تر جویده و بلعیده می شوند. خشکی دهان حتی می تواند روی طعم غذاها نیز اثر بگذارد. دستوراتی که در رابطه با سوزش دهان و گلو ارائه شد می تواند در این زمینه نیز مفید باشد.

 

برای خشکی دهان توصیه می شود:

    هرچند دقیقه یک بار، کمی آب بنوشید تا به بلع شما کمک کند و صحبت کردنتان راحت تر شود. در خارج از منزل همواره یک بطری آب به همراه خود داشته باشید.

    نوشابه ها و غذاهای خیلی ترش یا شیرین میل کنید زیرا ترشح بزاق شما را تحریک می کند(اگر درد گلو و حساسیت و درد دهان دارید از این مواد استفاده نکنید زیرا مشکل شما را تشدید میکند)

    آب نبات بمکید و آدامس بجوید. همه این ها به ترشح بیشتر بزاق کمک می کنند.

    غذاهای نرم و پوره شده که بلعشان راحت تر است میل کنید.

    لب های خود را همیشه مرطوب نگه دارید(مثلاً با مرطوب کننده های لب).

    غذا را با سس، عصاره گوشت و آب خورش نرم کنید تا بلع آ ن راحت تر شود.

    اگر خشکی دهان شدید بود، از پزشک یا دندانپزشک خود بخواهید داروی مرطوب کننده دهان تجویز کند. به این مواد بزاق مصنوعی گفته می شود.

 

مشکلات دندان ها و لثه

 تابش اشعه به دهان در پرتو درمانی ممکن است بر غدد بزاقی اثر بگذارد و سبب خشکی دهان و افزایش احتمال پوسیدگی دندان ها شود.

 

چند توصیه برای پیشگیری از مشکلات دندانی:

    حتماً هر گونه مشکل دندانی خود را به اطلاع پزشک معالج خود برسانید.

    به طور مرتب به دندانپزشک خود مراجعه کنید. بیمارانی که عوارض د رمان در دهانشان ظاهر می شود(مانند موارد پرتودرمانی سر و گردن) ممکن است بیش از معمول نیاز به مراجعه به دندانپزشک داشته باشند.

    از مسواک نرم استفاده کنید.

    زمانی که درد دهان یا لثه وجود دارد دهان خود را با آب گرم بشوئید.

    سوربیتول به عنوان قند جایگزین در بسیاری از غذاهای فاقد قند (رژیمی) وجود دارد ولی در بسیاری از افراد ایجاد اسهال می کند. قبل از خرید ماده غذایی رژیمی، به اطلاعات روی برچسب محصول توجه کنید و مصرف این مواد را محدود کنید.

 

 

تغییر حسن چشایی و بویایی

 در طول بیماری یا درمان ممکن است حس  چشایی یا بویایی تغییر کند. غذاها بخصوص گوشت یا سایر غذاهای پرپروتئین ممکن است طعم تلخ یا فلزی پیدا کنند و یا خیلی از غذاها طعمشان کمتر احساس شود.

شیمی درمانی، پرتودرمانی یاخود سرطان می تواند مسبب تمام این ها باشد. بیماری های لثه و دندان نیز می توانند سبب تغییر طعم غذاها شوند. در بیشتر افراد تغییر طعم و بوی غذا بعد از اتمام درمان خودبه خود برطرف می شود.

توصیه های ذیل در این مورد مفید خواهد بود:

    اگر گوشت قرمز به نظر شما طعم یا بوی غیر عادی داشت می توانید مرغ، جوجه، بوقلمون، تخم مرغ، محصولات لبنی یا ماهی را برای تأمین پروتئین حیوانی مورد نیاز جایگزین کنید.

    طعم گوشت، مرغ یا ماهی را با افزودن آب میوه شیرین، سس های شور و شیرین یا آب لیمو مطلوب تر کنید.

    از ادویه ها مانند اکلیل کوهی (رزماری)، ریحان و آویشن در غذای خود استفاده کنید.

    جهت طعم دادن به غذا از پیاز استفاده کنید.

 

 

 

 

  

 تهوع

  تهوع با یا بدون استفراغ، از عوارض شایع جراحی، شیمی درمانی، پرتو درمانی و درمان بیولوژیک می باشد. خود بیماری یا سایر شرایط غیر مرتبط با سرطان و یا درمان آن نیز می تواند سبب تهوع شود. عده ای درست بعد از شروع درمان، و برخی 2 تا 3 روز بعد از درمان حالت تهوع یا استفراغ پیدا می کنند. بسیاری نیز هر گز دچار تهوع نمی شوند. تهوع به هر علت که باشد سبب می شود غذا به مقدار کافی مصرف نشود و در نتیجه مواد مغذی به اندازه لازم به بدن نرسد.

 

چند توصیه مفید در این زمینه وجود دارد:

    حجم غذای خود را در هر وعده کاهش دهید.

    غذا را کاملاً بجوید و در طول مدت صرف غذا آرامش داشته باشید.

    تمریناتی که استرس و فشارهای روحی را کاهش می دهند مانند روش های تمرکز ذهن یا مدیتیشن و تنفس عمیق انجام دهید.

    از پزشک خود برای  کنترل تهوع و استفراغ، داروهای ضد استفراغ درخواست کنید.

    از غذاهای سهل الهضم و آنچه با معده شما سازگار است استفاده کنید از جمله: نان تست، بیسکوئیت، چوب شور، کلوچه، کیک، ماست، بستنی میوه ای، مایعات، شربت رقیق، سیب زمینی آب پز، برنج، ماکارونی یا رشته فرنگی، مرغ پوست گرفته آب پز یا کبابی( ونه سرخ کرده)، کنسرو حبوبات، میوه ها، سبزی ها و انواع نوشابه های بدون گاز

از غذاهای زیر پرهیز کنید:

غذاهای چرب، روغنی یا سرخ کرده، خوراکی های بسیار شیرین مثل آب نبات و شکلات و شربت غلیظ، غذاهای پر ادویه و یا داغ و غذاهایی که رایحه تندی دارند.

    در هر وعده، غذا را به مقدار کم و به آرامی بخورید. قبل از گرسنه شدن غذا بخورید زیرا گرسنگی احساس تهوع را تشدید می کند.

    به همراه غذا آب کمتری بنوشید. نوشیدن مایعات سبب احساس پری شکم و نفخ می شود.

    آب را به آرامی و کم کم بنوشید، استفاده از نی می تواند مفید باشد.

    غذاها و نوشیدنی ها را در درجه حرارت اتاق یا سردتر میل کنید. غذاهای گرم ممکن است تهوع را تشدید کنند.

    بعد از صرف هر وعده غذا استراحت کنید زیرا فعالیت سبب آهسته شدن هضم غذا می شود. بهترین وضعیت برای استراحت، حالت نشسته به مدت حدود یک ساعت بعد از غذا است.

    اگر تهوع صبحگاهی دارید، قبل از برخاستن از جای خود، نان خشک یا بیسکوئید میل کنید.

    لباس های آزاد و گشاد بپوشید.

    اگر حالت تهوع همواره طی پرتودرمانی یا شیمی درمانی اتفاق می افتد از 1 الی 2 ساعت قبل از شروع درمان از خوردن پرهیز کنید.

 

 استفراغ

استفراغ ممکن است به دنبال تهوع و یا به علت عوارض درمان، یا به دنبال استشمام رایحه غذا، تجمع هوا در معده یا روده یا زمان جابجایی با وسائط نقلیه (مثلاً حین مسافرت) بوجود آید. گاهی برخی محیط های خاص مانند محیط بیمارستان ممکن است محرک بروز استفراغ باشند.

در صورت بروز استفراغ توصیه های زیر را به کار  بگیرید:

    تا زمانی که استفراغ شما کنترل نشده است از خوردن یا نوشیدن به طور مطلق پرهیز کنید.

    زمانی که استفراغ شما کنترل شد، کمی مایعات رقیق مانند آب یا آب گوشت کم چربی میل کنید.

ابتدا بایستی با یک قاشق مرباخوری به فاصله هر 10 دقیقه شروع کنید و به تدریج مقدار مصرف را تا 1 قاشق غذا خوری در هر 20 دقیقه افزایش دهید و بالاخره با 2 قاشق غذاخوری هر 30 دقیقه ادامه دهید.

3- زمانی که معده شما توانست مایعات رقیق را تحمل کند مواد غذایی نرم یا یک رژیم غذایی سبک مانند انواع آب میوه طبیعی مصرف کنید.

 

 

 

 

اسهال

 بروز اسهال در افراد مبتلا به سرطان چندین علت دارد از جمله شیمی درمانی، پرتو درمانی ناحیه شکم، عفونت، حساسیت به مواد غذایی و مشکلات عاطفی

چند توصیه در صورت ابتلاء به اسهال وجود دارد:

    برای جایگزینی آب از دست رفته، مایعات زیاد میل کنید.

    روزانه به جای سه وعده غذای پرحجم از چند وعده غذای سبک استفاده کنید.

    غذاها و مایعاتی که حاوی املاح به خصوص سدیم و پتاسیم زیادی هستند میل کنید زیرا در اسهال این عناصر از بدن دفع می شوند. از منابع خوب سدیم عصاره گوشت کم چرب و از خوراکی های محتوی پتاسیم زیاد که سبب اسهال نمی شوند موز، نکتار هلو و گلابی وسیب زمینی آب پز و نرم شده را می توان نام برد.

    مواد غذایی مفید برای زمان ابتلاء به اسهال شامل: ماست، پنیر، کته، سیب زمینی، رشته فرنگی و ماکارونی، نشاسته گندم، تخم مرغ آب پز، سفت، کره بادام زمینی، نان سفید، انواع کمپوت، هویج کاملاً پخته، مرغ، جوجه، گوشت قرمز بدون چربی و ماهی(آب پز یا کباب شده به جای سرخ شده) می باشند.

از مصرف غذاهای زیر اجتناب  کنید:

    غذاهای چرب و سرخ شده (در صورتی که اسهال شما را بدتر می کنند)

    سبزی های خام، پوست میوه ها و حبوبات

    مواد غذایی پرفیبر مانند انواع سبزی خوردن، سالاد، ذرت، غلات، کلم، گل کلم و  نخودفرنگی

    از غذاها و نوشیدنی های خیلی سرد یا خیلی داغ

    مصرف خوراکی ها و نوشیدنی های حاوی کافئین، مانند قهوه و شکلات را کم کنید.

    اگر مبتلا به اسهال حاد و کوتاه مدت هستید، طی 12 تا 14 ساعت آینده چیری جز مایعات رقیق میل نکنید. این زمان به روده ها فرصت استراحت و جایگزین کردن مایعات و عناصر مهم از دست رفته طی اسهال را می دهد. در مصرف شیر یا فرآورده های لبنی احتیاط کنید زیرا لاکتوز موجود در آن ها ممکن است اسهال را بدتر کند.البته اغلب افراد در مصرف مقادیر کم شیر یا لبنیات (در حد نصف تا یک لیوان) مشکلی ندارند.

 

اسهال

عدم تحمل لاکتوز به این معنی است که بدن قادر به هضم یا جذب قند شیر (لاکتوز) نیست. شیر و سایر لبنیات مانند پنیر، بستنی و غذاهایی که در آنها از شیر استفاده شده است (مثل فرنی) حاوی لاکتوز هستند.

عدم تحمل لاکتوز ممکن است به دنبال درمان چند دارویی با آنتی بیوتیک ها، پرتو درمانی معده یا بدنبال هر درمانی که دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار دهد اتفاق بیفتد. ممکن است بخشی از روده که لاکتوز را هضم می کند حین درمان درست کار نکند. برای عده ای علائم عدم تحمل لاکتوز (نفخ، دل درد و اسهال) چند هفته یا چند ماه بعد از اتمام درمان یا بعد از بهبود روده ها برطرف می شود.

 

 

 

فرنی شکلاتی فاقد لاکتوز

مواد لازم:

60 گرم شکلات

1 لیوان خامه غیر لبنی یا شیر فاقد لاکتوز

1 قاشق غذا خوری نشاسته ذرت

یک چهارم لیوان شکر،1 قاشق مربا خوری وانیل

شکلات را در یک ماهیتابه کوچک یا در فویل آلومینیومی آب کنید. نشاسته ذرت و شکر را با هم مخلوط کنید. بخشی از مایع (شیر فاقد لاکتوز) را به آن اضافه کنید و بهم بزنید تا زمانی که نشاسته حل شود. سپس باقیمانده مایع را به آن اضافه کنید و در درجه حرارت متوسط تا زمان گرم شدن، مخلوط را حرارت دهید. بعد آن را با شکلات مخلوط کرده و بهم بزنید تا سفت شود و جوش بیاید. سپس از روی حرارت بردارید و وانیل را با آن مخلوط و سرد کنید.

این غذا حدود یک و نیم لیوان می باشد و نصف این مقدار حاوی 382 کالری انرژی و 1 گرم پروتئین می باشد.

 

 

 

 

 

 

  یبوست

 برخی داروهای ضد سرطان و برخی داروهای دیگر مانند داروهای ضد درد سبب یبوست می شوند. همچنین اگر غذا به اندازه کافی حاوی مایع یا فیبر نباشد یا در صورت بستری بودن به مدت طولانی نیز یبوست اتفاق می افتد

 چند توصیه برای پیشگیری و درمان یبوست:

    مقدار زیادی مایعات بنوشید.(حداقل 8 لیوان در روز). این کار به نرم شدن مدفوع کمک می کند.

    حدود نیم ساعت قبل از اجابت مزاج یک نوشیدنی داغ بنوشید.

    اگر با توجه به نوع سرطان خود، محدودیتی در مصرف غذاهای پرفیبر ندارید از موادی  مانند نان جو، سنگک و غلات، میوه های خشک شده (خشکبار)، سبوس گندم، جوانه گندم، میوه ها و سبزی های تازه و نخودفرنگی میل کنید. سیب زمینی را بعد از شست وشوی کامل پخته و همراه پوست میل کنید. از مایعات در حجم زیاد برای کمک به اثر فیبر  در تنظیم حرکات روده استفاده کنید.

    هر روز چند حرکت ورزشی انجام دهید.

 

 

 

 

 

خستگی و افسردگی

  درمان سرطان ممکن است هفته ها یا ماه ها طول بکشد. این درمان حتی ممکن است سبب ایجاد بیماری یا ناراحتی هایی علاوه بر بیماری اصلی شود.خستگی طی درمان سرطان با عوامل متعددی مرتبط است از جمله:

    در طول شبانه روز به اندازه کافی استراحت کنید:

    به جای یک بار استراحت طولانی مدت، زمان های کوتاهی را برای استراحت در طول روز در نظر بگیرید.

    برای استراحت خود در طول روز برنامه ریزی کنید.

    فعالیت های معمول خود را تا حد امکان سبک تر و کوتاهتر کنید و بیش از توان خود کار طولانی مدت انجام ندهید.

    غذاهای مورد علاقه خود را در زمان هایی که جلسات درمان دارید صرف کنید تا همزمانی مصرف آن ها با جلسات درمان خاطره بدی از آن غذاها در ذهنتان به جا نگذارید.

    در صورت امکان، پیاده روی های کوتاه مدت و تمرینات ورزشی منظم داشته باشید. در عده ای این عمل سبب کاهش خستگی و بهبود روحیه می شود.

 

 

 

  

 

پیشگیری از بیماری های ناشی از غذا

سیستم ایمنی بدن بیماران مبتلا به سرطان که در حال درمان هستند به علت مصرف زیاد داروهای ضد سرطان، ضعیف می شود وتوانائی بدن در ساختن سلول های سفید خون  که نقش محافظتی بر علیه عفونت ها را ایفاد می کنند، کاهش می یابد. به همین علت این بیماری بایستی با دقت ویژه ای از عفونت ها و بیماری های ناشی از غذا اجتناب کنند. چند توصیه جهت پیشگیری از بیماری های ناشی از غذا (مانند مسمومیت های غذایی) به شرح ذیل است:

    همه میوه ها و سبزی های خام را به خوبی بشوئید. اگر شکل آنها به گونه ای است که بخوبی قابل شستن نیستند(مانند تمشک) از خوردن آن ها اجتناب کنید. سطوح خارجی میوه هایی مانند خربزه و هندوانه را قبل از قاچ کردن به دقت بشوئید.

    دست ها و ابزار مورد استفاده برای تهیه غذا(مانند چاقو و تخته برش) را قبل و بعد از تهیه غذا به خصوص بعد از استفاده از گوشت خام به دقت بشوئید.

    گوشت یخ زده را در یخچال آب کنید نه در فضای آشپزخانه

    گوشت و تخم مرغ را قبل از مصرف به طول کامل مغز پخت کنید.

    از آب میوه پاستوریزه و شیر، پنیر و کشک پاستوریزه استفاده کنید.

توصیه های کلی برای پیشگیری از ابتلا به عفونت در طول شیمی درمانی

    بهتر اس در طول شیمی درمانی اعمال دندانپزشکی صورت نگیرد. بنابراین قبل از شروع درمان اعمال دندانپزشکی خود را تکمیل کنید.

    تغذیه سالم و بهداشتی داشته باشید و به اندازه کافی استراحت کنید.

    از حضور در اماکن پر ازدحام، تماس نزدیک و روبوسی با افراد مبتلا به بیماری عفونی و واگیردار مانند سرماخوردگی اجتناب کنید.

    هر روز استحمام کنید، به طور مرتب دست های خود را بشوئید و بهداشت دهان و دندان را رعایت کنید.

    در هنگام آشپزی و یا کار با دستگاه های مختلف در محیط کار از دستکش استفاده کنید تا از خراش، بریدگی و سوختگی پوست دست ها در امان باشید.

    اگر به طور اتفاقی دست یا ناحیه ای از بدن خود را بریدید، زخم را تمیز و پوشیده نگه دارید. با پزشک یا پرستار خود درباره داروها و آنتی بیوتیک های لازم و نگهداری از زخم مشورت کنید.

 

آیا مصرف مکمل های ویتامین و املاح مفید می باشد؟

بیمارانی که در طی درمان تغذیه خوبی داشته باشند بهتر قادر هستند با بیماری و عوارض جانبی درمان مقابله کند. اما با این حال هیچ مدرک علمی مبنی بر اینکه مکمل های غذایی یا داروهای گیاهی قادر به درمان سرطان و یا توقف آن باشند وجود ندارد. به طور  مؤکد مصرف غذاهای بهداشتی و سالم برای دریافت طبیعی ویتامین ها، املاح و سایر مواد مغذی توصیه می شود.

مصرف بسیاری از انواع ویتامین ها و املاح حتی به میزان کم می تواند بسیار خطرناک باشد. مصرف مقادیر زیادی از چند نوع ویتامین حتی ممکن است در مسیر طبیعی و صحیح درمان وقفه ایجاد کند. پس برای جلوگیری از بروز مشکلات، این فرآورده ها را خودسرانه مصرف نکنید و از پزشک خود راهنمایی بخواهید.

نکات قابل توجه برای اطرافیان فرد مبتلا به سرطان

در طول دوره درمان اطرافیان بایستی نکات مربوط به « پیگیری مشکلات تغذیه ای در طول درمان» را مطالعه کنند. این افراد لازم است توصیه های زیر را نیز به خاطر داشته باشند:

    ذائقه فرد بیمار هر روز تغییر می کند. ممکن است  چند روز به علت بی اشتهایی غذاهای مورد علاقه خود را نخورد و زمانی دیگر غذاهایی را که در گذشته علاقه ای به آن نداشته با رغبت میل کند.

    میان وعده آماده بایستی همواره در دسترس بیمار قرار داشته باشد.(مانند پوره سیب، فرنی، هویج حلقه حلقه شده و...)

    همواره مقدار غذای آماده در منزل داشته باشید تا هر زمانی که فرد بیمار تمایل داشت آن را میل کند.

    ممکن است بیمار برای چند روز تا زمان کمتر شدن عوارض جانبی درمان فقط میل به یک یا دو نوع غذا داشته باشد. حتی ممکن است تمایلی به هیچ نوع غذایی  نداشته باشد. در این صورت او را به خوردن مایعات تشویق کنید.

    با بیمار در مورد نیازها و نگرانی ها و آنچه که حالش را بهبود می بخشد صحبت کنید. امید دادن و پشتیبانی از بیمار به او کمک می کند تا احساس کند بیماری اش تحت کنترل و رو به بهبود است.

    بیمار را مجبور به خوردن یا نوشیدن نکنید و تنها او را تشویق و از او حمایت کنید.

 

 

 

بعد از اتمام دوره درمان

بیشتر عوارض جانبی به دنبال پرتودرمانی، شیمی درمانی و سایر درمان ها که روی تغذیه بیمار اثر می گذارند، پس از اتمام دوره درمان خودبه خود برطرف می شوند. گاهی اوقات ممکن است عوارضی همچون کاهش وزن و مشکلات تغذیه ای، پس از اتمام درمان همچنان باقی بمانند.

بعد از ا تمام دوره درمان و احساس بهبودی، ممکن است به فکر استفاده از یک راهنمای تغذیه سالم بیفتید. درست مانند دوره درمان که از برنامه غذایی مناسبی پیروی می کردید در این زمان با  اهمیت نیز باید به فکر تغذیه مناسبی باشد. هیچ تحقیقی در این مورد که تغذیه از

 عود مجدد سرطان پیشگیری خواهد کرد وجود ندارد.

 

نکات اساسی زیر را به خاطر داشته باشید:

    به مصرف میوه ها و سبزی ها اهمیت بدهید. سبزی ها و میوه های خام یا پخته و انواع آب میوه طبیعی، تأمین کننده ویتامین ها، املاح و فیبر مورد نیاز بدن می باشند.

    مصرف انواع نان و غلات به خصوص به شکل سبوس دار مانند نان سنگک و بربری توصیه می شود. این گروه از مواد غذایی منابع خوبی از کربوهیدرات های مرکب، ویتامین ها، املاح و فیبر هستند.

    در مصرف چربی، نمک، شکر، سوسیس، کالباس و ترشیجات زیاده روی نکنید. از فرآورده های لبنی کم چرب و از گوشت بدون چربی و مرغ پوست گرفته در قطعات کوچک استفاده کنید. از روش های پخت کم چرب مانند آب پز، بخارپز و کباب کردن استفاده کنید.

راهکارهایی برای کمک به بازگشت به تغذیه عادی

     غذاهای ساده و رایج و انواعی که به راحتی آماده می شوند طبخ کنید.

    غذا را در حجم کافی برای دو تا سه وعده تهیه کنید و اضافه هر وعده را برای وعده های دیگر در فریزر نگهداری کنید.

    گاهی غذاهای آماده و غذاهایی که راحت پخته می شوند خریداری و مصرف کنید.

    به عادات و روش هایی که قبلاً در زمان غذا خوردن از آن لذا می بردید برگردید و دوباره آن ها را آزمایش کنید.

    گاهی از دوستان یا اعضاء خانواده خود را در پخت و پز یا خرید مواد غذایی کمک بگیرید.

 

 مثال هایی از مایعات صاف شده

    آبگوشت بدون چربی صاف شده

    نوشابه های کربناته

    انواع آب میوه صنعتی، طبیعی(مانند آب مرکبات) و نکتارها

    عصل

    ژله

    دسر ژلاتینی ساده

    لیموناد

    آب سبزیجات مانند آب هویج و آب  گوجه فرنگی

    قهوه

    چای

    آب

 

 مثال هایی از غذاهای مایع صاف نشده

    انواع آب میوه و نکتارها

    آبگوشت

    کره، خامه،روغن و مارگارین

    نوشابه های کربناته

    سوپ

    قهوه، چای

    ماست ساده تازه یا فریز شده

    عسل، ژله، شربت

    انواع شرف شیر میوه ای و شیر یخی

    فرنی نشاسته ذرت

    پوره سیب زمینی

    مخلوط یکنواخت شده (چرخ شده) غلت

    تکه های ر یز شده گوشت در آبگوشت

    بستنی نرم شده

    لیموناد

    سوپ یکنواخت شده

    پوره ریز شده میوه ها

    آب سبزیجات (آب هویج، آب گوجه فرنگی و...)

 

 میان وعده های ساده و سریع

    پالوده سیب

    بیسکوئیت

    کیک، کلوچه، نان شیرینی

    شیر ساده، شیر کاکائو

    انواع میوه ها (تازه و  کنسرو شده)

    خشکبار

    انواع سالادها و دسرها

    تخم مرغ آب پز

    بستنی، ماست یخ زده و ماست ساده

    شیر میوه ای

    نان و کره بادام زمینی

    پیتزا، فرنی، انواع ساندویچ ها

    انواع سبزیجات خام یا پخته

    نان و پنیر

    ذرت و انواع غلات بو داده

 

جدول استعمال داروهاي شيمي درماني

 

نام دارو

مقدار استعمال

راه استعمال

نوع بسته بندي

ثبات

احتياط مهم

ال آسپارژيناز L-ASPARGINASE

1000 واحد در کيلو ، روزانه 10 روز، اطفال مانند بالغين

وريدي به آهستگي ( ده دقيقه) عضلاني با تست پوستي

ويال 10000 واحدي

پس از محلول شدن تا 8 ساعت

حساسيت و شوک

بلئو مايسين BLEOMYCIN

10 تا 20 واحد براي هر مترمربع يک يا دوبار در هفته، اطفال نامشخص

وريدي به آهستگي ده دقيقه، عضلاني زير جلدي با تست پوستي

ويال 15 واحدي

در سرم يا محلول 24 ساعت

حساسيت و شوک حداکثر مقدار مصرف 250 واحد در طول عمر

بوسول فام  BUSULFAM

بالغين 4 تا 8 ميلي گرم و بيشتر در پيوند مغز استخوان، اطفال نامشخص

خوراکي

قرص دو ميلي گرمي

در حرارت 15-25 درجه

فيبروز ريوي 1 تا 10 سال پس از مصرف طولاني

کاربوپلاتين CARBOPLATIN

360 ميلي گرم براي هر متر مربع، هر 1-2-3 هفته، اطفال نامشخص

وريدي در 15 تا 30 دقيقه

ويال 50-150-450 ميلي گرم + مانيتول مساوي

از نور محافظت شود، حرارت 15-30 درجه پس از محلول شدن 8 ساعت، فاقد ضدباکتري

سم کليه، مقدار مصرف با کليرنس کليه مربوط است

کارموستين CARMUSTIN BCNU

150 تا 200 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 6 هفته، اطفال نامشخص

در سرم رقيق در 2 ساعت درد شديد محل تزريق

ويال 100 ميلي گرم همراه با 3 ميلي ليتر حلال

در يخچال پس از حل کردن تا 8 ساعت

سوزاننده حداکثر دوز 1400 ميلي گرم در همه عمر

کلرامبوسيل CHLORAM-BUCIL

4-10 ميلي گرم روزانه، اطفال نامشخص

خوراکي

قرص 2-5 ميلي گرمي

در حرارت اطاق

کاهش مقدار مصرف همراه با آلوپورينول

سيس پلاتين CISPLATIN

20 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا 5 روز در هفته هر 2تا4 هفته ، اطفال نامشخص

وريدي

ويال 10 تا 50 ميلي گرم + با يا بدون مانيتول

محلول تا 20 ساعت ثبات دارد. در يخچال نبايد گذارد. از نور محلول حفظ شود.

سم کليه: اندازه گيري کليرنس کليه مهم است.

سيکلو فسفامايد CYCLO- PHOSPHAMIDE

40 تا 50 ميلي گرم در کيلو وريدي يا 10 تا 15 ميلي گرم خوراکي در پيوند مغز استخوان، اطفال نامشخص

خوراکي- وريدي

قرص 25 تا 50 ميلي گرمي ويال 100-200-500-1000-2000 ميلي گرمي

در يخچال تا 6 روز حل شده، در اطاق تا 24 ساعت

هماتوري مخصوصا پس از راديوتراپي مثانه، سوزاننده در پوست

ستارابين CYTARABINE

100 تا 300 ميلي گرم روزانه وريد دائمي زير جلدي 100 تا 200 ميلي گرم نخاعي 50 تا 100 ميلي گرم براي هر متر مربع سطح بدن،  اطفال مانند بالغين

وريدي،  داخل نخاع، زير جلدي، عضلاني

ويال 100 تا 1000 ميلي گرمي

حل شده تا 48 ساعت در حرارت اطاق. 7 روز در يخچال

مقدار زياد موجب خسارت سيستم اعصاب مرکزي است.

داکاربازين DACARBAZINE

وريدي يا در سرم، 150 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا 5 روز يا 375 ميلي گرم براي هر متر مربع يک روز هر 2 هفته، اطفال نامشخص

وريدي، در سرم

ويال 100-200-500 ميلي گرم

محلول تا 8 ساعت ثابت است. در يخچال تا 72 ساعت، پس از فاسد شدن تغيير رنگ به زرد ميدهد. حتما بايد از نور محافظت شود.

تاول زا

داکتينومايسين DACTINO-MYCIN

500 ميکرو گرم وريدي حداکثر 5 روز 2 هفته، اطفال 15 ميکرو گرم براي هر کيلو

وريدي آهسته

500 ميکرو گرم + 20 ميلي گرم مانيتول

محلول در 24 ساعت فاسد مي شود.

تاول زا و سوزاننده شديد

دوناروبيسين DAUNORU-BICIN

45 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا سه روز.

وريدي آهسته

20 ميلي گرم + 100 ميلي گرم مانيتول

در يخچال حل شده تا 4 ساعت.در حرارت اطاق 24 ساعت

تاول زا و سوزاننده شديد. سم قلب، حداکثر مصرف 550 ميلي گرم براي هر متر مربع

دوکسورابيسين  DOXORU-BICIN

60 تا 75 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 2 تا 3 هفته، اطفال نامشخص

وريدي آهسته

ويال 10-50-100 ميلي گرم

محلول حل شده تا 8 ساعت از نور نيز بايد محافظت شود.

تاول زا و سوزاننده شديد. سم قلب، حداکثر مصرف 550 ميلي گرم براي هر متر مربع

اتوپوسايد ETOPOSIDE

50 تا 100 ميلي گرم براي هر متر مربع. وريدي 3 تا 5 روز هر دو هفته، اطفال نامشخص

وريدي آهسته در سرم يا خوراکي

کپسول 50-100 ميلي گرم. ويال يکصد ميلي گرم

حل شده تا 24 ساعت در يخچال حفظ شود.

آنافيلاکسي يا حساسيت تزريق سريع افتادن فشار، تداوم مصرف زياد موجب حساسيت است.

فلوکسي ريدين FLUXIRIDINE

داخل شرياني يکدهم تا 6 دهم ميلي گرم هر کيلو، اطفال نامشخص

داخل شرياني

ويال 500 ميلي گرمي

حل شده تا 2 هفته در يخچال پايدار است

زخم اثني عشري

فلودارابين FLUDARABIN

25 ميلي گرم براي هر متر مربع تا 5 روز هر ماه، اطفال نامشخص

وريدي حل شده در 30 دقيقه.

ويال 50 ميلي گرم

تا 8 ساعت حل شده

همراه پنتااستاتين نبايد مصرف شود

5-فلوئويوراسيل 5-FLUOROURACIL

12 ميلي گرم براي هر کيلو روزانه تا 4 روز هر 21 روز، اطفال نامشخص

خوراکي، وريدي يا در سرم انفوزيون در شريان يا حفره ها

ويال 250-500 و 1000 ميلي گرم

از نور محافظت شود. در حرارت اطاق حفظ شود. تغيير رنگ نشانه فساد است.

با ديازپام و هالوپريدول ناسازگاري دارد.

ايداروبيسين IDARUBICIN

12 ميلي گرم براي هر متر مربع سطح بدن روزانه تا 3 روز هر 28 روز، اطفال نامشخص

وريدي در 10 دقيقه

ويال 5 يا 10 ميلي گرم. کپسول خوراکي 5 ميلي گرم.

محلول 7 روز در يخچال و 3 روز در حرارت اطاق پايدار است.

تاول زا و سم قلب

اي فسفامايد IFOSFAMIDE

1200 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا 5 روز هر سه هفته، اطفال نامشخص

وريدي در 30 دقيقه رقيق شده در سالين

ويال يک و 3 گرمي

در حرارت اطاق کمتر از 35 درجه ثابت است. محلول تا 8 ساعت قابل مصرف است.

موجب سيستيت دهنده. جلوگيري از مصرف سيستيت با مسنا ضروري است.

لوموستين LOMUSTINE CCNU

130 ميلي گرم براي هر متر مربع يک بار هر 6 هفته. اطفال مانند بالغين

خوراکي در معده خالي موقع خواب

کپسول 10-40-100 ميلي گرمي

پايدار در حرارت کمتر از 40، در ظروف بسته با تاريخ مصرف

حداکثر دوز 1100 ميلي گرم براي هر متر مربع سطح بدن در تمام عمر

موستارژن MECHLORETH-AMINE

4 ميلي گرم براي هر کيلو در يک دوره درماني هر ماه

وريدي، داخل حفره ها

10 ميلي گرم

فقط 15 دقيقه پس از حل کردن

تاول زا

ملفالان MELPHALAN

6 ميلي گرم روزانه براي هر 2 تا 3 هفته، اطفال نامشخص

خوراکي، وريدي در 45 دقيقه

قرص 2 ميلي گرمي، ويال 500 ميلي گرمي

در حرارت اطاق

کارسين وژن

6-مرکاپتوپورين MERCAPTO-PURIN-6

5/2 ميلي گرم براي هر کيلو روزانه، اطفال مانند بالغين

خوراکي، وريدي در دو دقيقه يا انفوزيون

قرص 50 ميلي گرمي ويال 500 ميلي گرمي

در حرارت اطاق محلول در 4 ساعت فاسد ميشود

فيبروز کبدي

متوترکسات METHOTREX-ATE

15 تا 30 ميلي گرم روزانه براي 5 روز هر 15 روز، اطفال با احتياط در پروتکل مخصوص

خوراکي، وريدي، عضلاني، شرياني، داخل حفره، داخل نخاع.

قرص 5/2 ميلي گرم ويال 5-50 ميلي گرم نوع داخل حفره

در حرارت اطاق تا 2 ساعت. محلول 7روز در يخچال

نبايد اسيد فوليک در طي درمان مصرف شود. فيبروز کبدي

ميتومايسين سي MITOMYCIN C

حداکثر 20 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 4 تا 6 هفته، اطفال نامشخص

وريدي

ويال 2-5-20 ميلي گرمي

14 روز در يخچال و 7 روز در اطاق محلول پايدار است

تاول زا، حداکثر 60 ميلي گرم براي هر متر مربع

ميتوگزانترون MITOXANTRON

12 ميلي گرم براي هر متر مربع، سه روز هر 4 هفته، اطفال نامشخص

وريدي در 20 دقيقه

ويال 20 ميلي گرمي

محلول با ثبات، رقيق شده بي ثبات

سم قلب، محدوديت مصرف، حداکثر 140 ميلي گرم براي هر متر مربع

تاکسول TAXOL

135 تا 175 ميلي گرم براي هر متر مربع هر سه هفته، اطفال نامشخص

وريدي

ويال 30و 100 ميليگرمي

27 ساعت پس از حل شدن پايدار است

محتاج فيلتر، آمادگي با سيميتيدين و آنتي هيستامين براي تزريق پلي نوريت

TAXOTERE DOXCETA-XEL

100 ميلي گرم براي هر متر مربع وريدي هر سه هفته

وريدي

ويال 100 ميلي گرم

نامشخص

مانند تاکسول

پنتواستاتين PENTOSTATIN

4 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 2 هفته، اطفال نامشخص

وريدي رقيق شده در 30 دقيقه

ويال 10 ميلي گرمي

حل شده تا 72 ساعت پايدار است

در نرمال سالين حل شود. نبايد با فلودارابين مصرف شود.

پروکاربازين PROCARBAZIN

100 ميلي گرم براي هر متر مربع تا 14 روز، اطفال 50 ميلي گرم براي هر متر مربع

خوراکي، وريدي

کپسول 50 ميلي گرمي ويال وريدي تجربي

در حرارت اطاق کپسول تا 2 سال

همراه پنير و الکل نبايد مصزف شود.

استرپتوزوسين STREPTOZOCIN

500 ميلي گرم براي هر متر مربع وريدي تا  5 روز، اطفال نامشخص

وريدي رقيق شده در 20 دقيقه

ويال 500 ميلي گرمي

محلول شده تا 12 ساعت پايدار است

داروي قندزاست. با استروئيد نبايد مصرف شود.

تيوگوانين THIOGUANINE

2 ميلي گرم براي هر کيلو وزن، اطفال مانند بالغين

خوراکي، وريدي در 30 دقيقه

قرص 40 ميلي گرمي. ويال 75 ميلي گرمي

تا 24 ساعت محلول با ثبات است

مقاومت متقابل با 6- مرکاپتوپورين

تيوتپا  THIOTEPA

سه دهم تا 4 دهم ميلي گرم براي هر کيلو هر 4 هفته، اطفال نامشخص

وريدي، زير جلدي، داخل تومور، داخل حفره ها، داخل مثانه، شرياني

ويال 15 ميلي گرمي

دارو تا 5 روز حل شده با ثبات است

از مثانه جذب مي شود، احتمال لکوپني شديد

وينبلاستين VINBLASTIN

7/3 تا 11 ميلي گرم وريدي براي هر متر مربع سطح بدن، کودکان 5/2 تا 5/7 ميلي گرم براي هر متر مربع

وريدي آهسته

ويال 10 ميلي گرمي

30 روز پايدار است. زيرا بنزيل الکل يا فنل دارد

تاول زاست.

وينکريستين VINCRISTIN

1/4ميلي گرم براي هر متر مربع،کودکان 5صدم ميليگرم براي هر کيلو

وريدي آهسته حداکثر 2 ميلي گرم

ويال 1-5 ميلي گرمي

از نور محافظت شود و در يخچال حفظ شود

تاول زاست.

وينورلبين  VINORELBIN

30 ميلي گرم براي هر متر مربع

وريدي آهسته در 10 دقيقه.

ويال 10 ميلي گرمي

 تا 24 ساعت حل شده پايدار است

تاول زاست.

 

 روزه گرفتن تاثير شيمي درماني را بيشتر مي کند

نتايج بررسي ها نشان مي دهد، روزه گرفتن همراه با شيمي درماني رشد تومورها را کند و برخي سرطان ها را نيز درمان مي کند. به نوشته سايت «MSN» به گفته محققان سلول هاي تومور در مقايسه با سلول هاي معمولي نسبت به روزه گرفتن واکنش متفاوتي نشان مي دهند. اين سلول ها به رشد و تکثير ادامه مي دهند تا اين که خود را از بين ببرند. در واقع سلول ها خودکشي مي کنند. محققان تاثير روزه  گرفتن بر درمان سرطان مجراي ادراري و سرطان تخمدان را مورد بررسي قرار دادند و دريافتند روزه گرفتن رشد سرطان سينه، پوست، مغز و بافت عصبي را کند مي کند. محققان همچنين دريافتند که روزه گرفتن در کنار شيمي درماني، در معالجه سرطان ها موثر است. روزه گرفتن راهکاري براي آسيب پذير کردن سلول هاي سرطاني است.همچنين آنان تاکيد کردند، روزه گرفتن براي افرادي که وزن زيادي کم کرده اند يا دچار عامل خطر ديگري مانند ديابت هستند، خطرناک است.

 

 

 

 

 

 

شیمی درمانی بهتر از پرتودرمانی

متخصصان علوم پزشکی میگویند با وجود پیشرفتها در درمان انواع سرطان با کمک پرتودرمانی هنوز هم شیمی درمانی برای این منظور راه موثرتری است.

داروهای جدیدی برای شیمی درمانی به بازار آمده است که از محصولاتی که در گذشته استفاده میشد، موثرتر است و علاوه بر آن هم آثار جانبی کمتری در دراز مدت دارد.

البته برای درمان انواعی از سرطان از جراحی هم کمک گرفته میشود ولی از آنجاییکه در بسیاری از موارد سرطان ممکن است دوباره در بیمار ظاهر شود باید پس از عمل او را تحت شیمی درمانی قرار داد.

در مواردی هم از پرتودرمانی استفاده میشود که البته اثار جانبی خاص خود را دارد.

متخصصان میگویند در موارد روبه افزایشی، شیمی درمانی با نسل جدیدی از داروهای مختص اینکار نتیجه بهتری به ارمغان میاورد و علاوه بران هم طول درمان با این داروها بمراتب کوتاه تر از پرتودرمانی است

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 14:9  توسط   | 

شیمی درمانی

شیمی‌درمانی

 

شیمی‌درمانی یکی از روش‌های درمان سرطان و یا تخفیف موقت آن با استفاده از برخی داروهای خاص است که در اصطلاح پزشکی به آنها شیمی درمانی گفته می‌شود. کار اصلی این داروهای خاص از بین بردن عضو بیمار بدون صدمه به بافتهای مجاور آن است.این نوع از درمان اثراتی هم بر روی سلول‌ها و بافت‌های بدن دارد. یکی از اثرات این درمان ریزش موهای بدن و خشک شدن پوست است.

شیمی درمانی یک شیوه رایج در معالجه بیماری‌هاست که سلول‌ها و بخصوص سلول‌های میکروارگانیسم‌ها و سلول‌های سرطانی را با استفاده از داروهای شیمیای و مواد شیمیایی از بین می‌برد. معنی شیمی درمانی تنها به داروهایی که برای درمان غدد سرطانی استفاده می‌شود محدود نمی‌شود بلکه آنتی بیوتیک‌ها را نیز در بر می‌گیرد.

اولین نوع مدرن ماده شیمی درمانی ارسفنامین بود که به پاول ارلیخ بر می‌گردد و همچنین ترکیبات آرسنیکی بود که در سال ۱۹۰۹ کشف شد و برای معالجه سیفیلس به کار برده شد. بعد از آن سولفانامیدها توسط دومگ و پنیسیلین توسط الکساندر فلمینگ کشف شد. دیگر کاربردهای عامل‌های شیمی درمانی سایتواستاتیکی(شامل مواردی که بعداً به توضیح انها خواهیم پرداخت) برای درمان بیماری‌هایی مانند سفت شدگی بافتها، رماتیسم و ورم مفاصل و بیماری‌هایی که به صورت خود به خودی در برابر معالجه‌ها مقاوم می‌شوند به کار برده شد.

 

 

 

 

پیشینه

کاربرد داروهای شیمیایی به هند باستان برمی‌گردد.هندی‌ها سیستمی از داروهای شیمیایی که آیورودا نامیده می‌شد را طراحی کردند که در آن بعضی از فلزات همراه با برخی از گیاهان برای معالجه طیف وسیعی از بیماری‌ها به کار برده می‌شد. بعد از آنها و در زمانی نزدیکتر به زمان ما در قرن دهم میلادی می‌توان به پزشک ایرانی محمدبن ذکریای رازی اشاره کرد که استفاده از مواد شیمیایی از قبیل مس و زاج و جیوه و نمک ارسنیک و نمک امونیم و طلا و گچ و خاک رس و صدف و قیر و الکل را به منظور معالجه بیماری‌ها متداول ساخت. ساخت اولین داروی شیمی درمانی سرطان به اوایل قرن بیستم برمی‌گردد ولی در اصل این دارو به این منظور ساخته نشد و قصد استفاده از آن به عنوان دارو نبود .این ماده گاز خردل بود که در جنگ جهانی اول به عنوان سلاح جنگی به کار برده شد و در فاصله جنگ جهانی اول و دوم و در جنگ جهانی دوم نیز بر روی آن مطالعاتی صورت گرفت. در طول جنگ جهانی دوم مشاهده شد که تعدادی از افراد که به صورت اتفاقی این گاز را تنفس کرده‌اند، تعداد گلبولهای سفید در خون این افراد به شدت کاهش یافته‌است. و این فرضیه بنا شد که اگر گاز خردل می‌تواند روند رشد سریع در تولید گلبولهای سفید را متوقف و یا کم کند پس می‌تواند بر روی سلولهای سرطانی نیز چنین اثری داشته باشد. بنابر این در سال ۱۹۴۰ در تعدادی از افراد که به نوع پیشرفته لیمفوما( سرطانی که به گلبولهای سفید خون مرتبط است) مبتلا بودند دارو به جای ورود از راه تنفس به سیاهرگ آنها تزریق شد. بهبود آنها موقتی ولی قابل ملاحظه بود. این تجربه به تحقیقات گسترده درباره مواد مشابهی که بتوانند بر روی سلول‌های سرطانی چنین اثری بگذارند انجامید. صنایع چند میلیارد دلاری داروسازی ساخته شد و انقلابی هدفمند در زمینه داروسازی به وقوع پیوست. ولی محدودیت‌هایی در زمینه داروهای شیمیایی وجود داشت که هنوز نیز وجود دارد.

اساس و مبنای عملکرد

سرطان اصولا یک روند رشد در تولید مثل سلولهاست که قابل کنترل نیست و همراه با رفتارهای خطرناک و هجومی این توده سلولی می‌باشد. سرطان ممکن است بنا به دلایل ژنتیکی و یا محیطی رخ دهد. به طور کلی بسیاری از داروهای شیمیایی که به منظور شیمی درمانی سرطان به کار برده می‌شوند بر روی تقسیم سلولی سلول‌های سرطانی اثر می‌گذارند به خصوص در مورد آن دسته از سرطانهایی که سرعت تقسیم سلولی در آنها بسیار بالاست. این داروها که سبب آسیب رساندن به سلول می‌شوند، سایتوتوکسیک نامیده می‌شوند. برخی از این داروها باعث می‌شوند که سلول‌ دستخوش تغییرات اساسی شده و رشد آن متوقف شود که به برنامه ریزی برای مرگ سلول نیز معروف است. دانشمندان هنوز در حال بررسی و مطالعه ویژگی‌های منحصر به فرد سلول‌های سرطانی خطرناک و مقاوم هستند تا بتوانند آنها را به طور ویژه مورد هدف قرار دهند. این کار به این دلیل است که در طول فرایند شیمی درمانی علاوه بر سلول‌های سرطانی سلول‌های دیگر مانند سلول‌های مربوط به رشد مو و سلولهای داخلی روده که سرعت رشد بالایی دارند مورد حمله قرار می‌گیرند و جریان رشد آنها نیز متوقف می‌شود که باعث اختلال در امور بیمار می‌شود. اگرچه بعضی از داروهای مناسب تر نیز ساخته شده که پزشکان را قادر می‌سازد تا به نحو بهتر به درمان سرطان بپردازند. شیمی درمانی بر روی تقسیم سلولی تاثیر می‌گذارد و به‌ویژه تومورهای با رشد بالا بیشتر تاثیر می‌پذیرند. چرا که در هر حال تعداد زیادی از سلول که در حال تقسیم هستند مورد حمله قرار می‌گیرند. و تومورهای بدخیم با رشد پایین بیشتر کمتر تاثیر می پذیرند. دارو بر روی تومورهای جوان بسیار بهتر عمل می‌کند چرا که مکانیسم منظم تقسیم سلولی را متوقف می‌کند و تولید مثل موفق را باز می‌دارد و رشد، بسیار نامنظم شده و همین باعث می‌شود تا تومور کمتر از داروی شیمیایی تاثیر بپذیرد و دیگر به آن حساس نباشد. مشکل دیگری که با تومورهای سفت و توپر داریم این است که شیمی درمانی به هسته تومور نمی‌رسد و راه حل این کار استفاده از لیزر و پرتو درمانی یا عمل جراحی است. باگذشت زمان سلول‌های سرطانی بیشتر از خود مقاومت نشان می‌دهند حتی اخیرا کشف شده که بر روی سلول‌های سرطانی نوعی پمپ وجود دارد که مواد شیمی درمانی را از داخل سلول خارج می‌کند. تحقیق در مورداین نوع پمپها ادامه دارد و دارو سازان برای جلوگیری از اعمال این نوع پمپ‌ها در تلاشند.

 

طرح‌های معالجه‌ای

امروزه استراتژی‌های زیادی به منظور معالجه و کنترل سرطان با استفاده از شیمی درمانی در حال اجرا است. شیمی درمانی ممکن است به منظور معالجه برای شفای بیمار و یا به منظور طولانی کردن عمر بیمار و تسکین درد بیمار به کار برده شود.

شیمی درمانی ترکیبی : از داروهای شیمیای همراه با دیگر درمان‌های سرطان از قبیل پرتو درمانی یا عمل جراحی استفاده می‌شود. در حال حاضر بسیاری از سرطان‌ها بدین گونه معالجه می‌شوند این نوع درمان مانند این است که بیمار را همزمان با استفاده از چند دارو معالجه کنند. این داروها در نحوه عمل و مکانیسم متفاوت هستند. مهمترین منفعت این روش کاهش مقاومت سلول‌های سرطانی در مقابل هر نوع از این داروها است.

 

 

 

 

 

شیمی درمانی نئوآدجوونت (یا درمان پیش معالج)

در این روش دارو به منظور کوچک کردن و کم حجم کردن تومور اولیه مورد استفاده قرار می‌گیرد و زمینه را برای درمان موضعی (جراحی و پرتو درمانی) آماده می‌کند و خطرات ناشی از این نوع معالجه‌ها را کاهش می‌دهد.

 

شیمی درمانی آد جوونت

زمانی این روش کاربرد دارد که شواهد کمی از حضور سرطان وجود داشته باشد ولی ریسک اینکه سرطان عود کند وجود دارد داروها کمک می‌کند که مقاومت سرطان در مقابل دیگر داروها کاهش یابد و همچنین می‌تواند سلول‌های سرطانی را که در دیگر بخش‌های بدن پخش شده‌ است بکشد. این دارو بیشتر در تومورهای تازه که سرعت رشد آنها زیاد است سودمند است چون زمینه را برای معالجه دارویی فراهم می‌کند. البته باید توجه کرد که تمام دوره‌ها و رده‌های شیمی درمانی به وضعیت بیمار و مستعد بودن بیمار برای نوع معالجه بستگی دارد. وضعیت عملکرد دارو معمولاً به عنوان معیار برای اینکه آیا بیمار می‌تواند داروی شیمیایی مصرف کند و یا اینکه کاهش در مقدار مصرف یا افزایش آن باید چگونه باشد استفاده می‌شود.

 

انواع داروهای شیمی درمانی

عمده داروهای مورد استفاده در شیمی درمانی می‌تواند در دسته‌های زیر قرار بگیرد

آنتی‌متابولیت‌ها مانند آنتی فولاتها (نظیر متوتروکسات) و آنالوگهای پورین و پیریمیدین

داروهای هورمونی ضد نئوپلاسم مانند تاموکسیفن و آنتی آندروژنها

مهارکننده‌های رونویسی DNA مانند عوامل آلکیلان، نیتروژن موستارد و مهارکننده‌های توپوایزومراز (آنتراسیکلین ها)

مهارکننده‌های میتوز مانند وینکریستین

مهارکننده‌های آنژیوژنز

مهارکننده‌های تیروزین کیناز مانند gefitinib

پادتن‌های مونوکلونال مانند Rituximab

مهارکننده‌های پروتئازوم مانند Bortezomib

اغلب این داروها بر روی تقسیم سلولی اثر می‌گذارد و یا مانع سنتز شدن DNA می‌شوند. بعضی از داروهای جدید به DNA وارد نمی‌شوند این‌ها شامل پادتن‌های مونوکلونال و مهار کننده‌های جدید تیروزین کیناز می‌شوند که مخصوصا سلول‌های غیر طبیعی انواع خاصی از سرطان‌ها را مورد حمله قرار می‌دهد. علاوه بر این‌ها بعضی از داروها به منظور کنترل و تعدیل رفتار سلول‌های توموری بدون حمله مستقیم به این سلول‌ها به کار برده می‌شود. داروهای هورمونی از این نوع معالجه‌ها می باشد.

 

 

متوتروکسات(Methotrexate)

رده درمانی: داروهای درمان نئوپلاسم، آنتی متابولیت

اشکال دارویی: قرص .

موارد مصرف

سرطان‌هایی با تومورهای از نوع تروفوبلاستیک (کوریوکارسینوم، مول هیداتیدیفرم)، لوسمی لنفوبلاستیک حاد(ALL)، لنفوم، پسوریازیس (شدید)، آرتریت روماتوئید (شدید، مقاوم)، درمان کمکی اُستئوسارکوم، بیماری قارچی نوع میکوزفونگوئید(پیشرفته)، لنفوسارکوم

 

 

مکانیسم اثر

 متوترکسات آنالوگ آنتی نئوپلاستیک فولیک اسید است که با اتصال به آنزیم دی هیدروفولات ردوکتاز(DHFR) از تبدیل دی هیدروفولات (FH2) به تتراهیدروفولات(FH4) جلوگیری می‌کند. فولات برای ساخت طبیعی پورین‌ها و پیریمیدین‌ها و در نتیجه ساخت DNA و RNA ضروری است. فولات برای ایفاء نقش خود به عنوان کوفاکتور باید به وسیله آنزیم DHFR به FH4 تبدیل شود. متوترکسات به آنزیم DHFR اتصال یافته و از تبدیل FH2 به FH4جلوگیری می‌کند، در نتیجه، از ساخت پورین و پیریمیدین جلوگیری می‌شود. آنتی متابولیت‌ها در فاز S یا ساخت چرخه سلولی دخالت می‌کنند.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراغ، نکروز توبولارکلیه، سیروز، کهیر، خارش، تیرگی پوست ( هیپرپیگمانتاسیون )، لکه هاب قرمز رنگ پوستی ( راش اریتماتو )، لکه‌های سیاه رنگ پوستی ( اکیموز )، ضایعات پسوریازیس (بدتر شدن در اثر آفتاب)، حساسیت به نور.

 

تاموکسیفن(TAMOXIFEN)

رده درمانی: داروهای هورمونی تعدیل کننده انتخابی گیرنده استروژن

اشکال دارویی: قرص

مکانیسم اثر

تاموکسیفن از گروه داروهای SERM (تعدیل کننده های انتخابی گیرنده استروژن) می باشد. این داروها در برخی بافت ها اثرات مشابه استروژن ( آگونیستی)، و در سایر بافت ها دارای اثرات مشابه نسبی و یا جلوگیری از اثر استروژن (آنتاگونیستی) دارند. تاموکسیفن یک SERM است که در درمان سرطان های پاسخ دهنده به هورمون تجویز می شود و در این بافت به عنوان آنتاگونیست از فعال شدن گیرنده توسط استروژن های آندوژن جلوگیری می کند.

 

موارد مصرف

تاموکسی‌فن برای درمان سرطان پستان و نازایی وابسته به‌اولیگومنوره یا آمنوره ثانویه مصرف‌ می‌شود.

همچنین از تاموکسیفن می توان در مواردی با تجویز پزشک برای درمان ماستالژی (درد پستان) هم استفاده کرد. و برای جلوگیری از ژینوکوماستی ( نوک پستان ) در مردان بر اثر استفاده بیش از حد استروئیدها ( داروهای هورمونی بدنسازی).

 

متابولیسم دارو

متابولیسم تاموکسی‌فن کبدی است و دارای چرخه روده‌ای - کبدی می‌باشد، حذف دارو دو مرحله‌ای بوده که‌مرحله اول ۴-۷ ساعت پس از تجویز ومرحله دوم ۷-۱۴ روز طول می‌کشد. اثردرمانی مطلوب ۴-۱۰ هفته پس از شروع‌درمان حاصل می‌شود. اثرات‌آنتاگونیستی دارو ممکن است چند هفته‌پس از یک نوبت مصرف آن ادامه‌داشته‌باشد. دارو اغلب به‌صورت متابولیت‌از طریق صفرا و مدفوع دفع می‌شود.

 

 

 

 

 

عوارض جانبی

گر گرفتگی، خونریزی‌واژن، توقف قاعدگی، خارش فرج، اختلالات گوارشی، التهاب تومور]]، کاهش تعداد پلاکتها، احتباس مایعات، طاسی، فیبروم رحم، اختلالات بینایی (تغییرات قرنیه، آب مروارید و رتینوپاتی‌) کاهش‌پلاکت‌ها یا گلبول‌های سفید خون، به‌ندرت کاهش نوتروفیل‌ها و تغییرات آنزیم‌های‌کبدی از عوارض جانبی دارو هستند.

 

نیتروژن موستارد کلراید (Nitrogen mustard)

رده درمانی: آلکیله کننده، ضد سرطان، مهار سیستم ایمنی

 

اشکال دارویی: آمپول

موارد مصرف

لنفوم، لنفوسارکوم، سرطان ریه، و لوسمی های نوع CML و CLL

مکانیسم اثر

مانند سایر عوامل آلکیلان (ملفالان، سیکلوفسفامید و کلرامبوسیل) و گاز خردل بر دی ان آ سلولهای سرطانی موثر است.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراغ، تمایل به خونریزی، سرگیجه، خواب آلودگی، بی اشتهایی.

 

 

 

 

وین کریستین (VINCRISTINE SULFATE)

رده درمانی: داروهای ضد نئوپلاسم

اشکال دارویی: آمپول

موارد مصرف

وین کریستین در درمان‌لوسمی لنفوبلاستیک حاد و لنفوستیک‌مزمن و میلوسیتیک مزمن، نوروبلاستوم، تومور ویلمز، کارسینوم پستان، ریه، تخمدان و کولورکتال، لنفوم هوچکینی وغیر هوچکینی و لنفوسارکوم و سارکوم‌رتیکولوم، سارکوم رشته‌های عضلات‌مخلط و سارکوم اوینگ و سارکوم‌استئوژنیک، ملانومای بدخیم، میلوم‌مولتیپل و تومورهای سلول تخمدان، میکوزفونگوئید و ترومبوسیتوپنی‌پورپورای ایدیوپاتیک مقاوم به درمان‌مصرف می‌شود.

 

مکانیسم اثر دارو

این داروی آنتی‌متابولیت میتوز سلول‌ها را درمرحله متافاز مهار می‌کند و ممکن است درمتابولیسم اسیدهای آمینه نیز دخالت‌نماید.

 

متابولیسم دارو

وین کریستین به مقدار قابل‌توجهی از سد خونی ـ مغزی عبور نمی‌نماید.متابولیسم آن کبدی است و راه عمدی دفع‌آن صفرا (حدود ۶۷ درصد) است

 

عوارض جانبی

یبوست و کرامپ‌های‌معدی، افزایش اسید اوریک در خون ونفروپاتی ناشی از آن، سمیت عصبی شامل‌دوبینی و اشکال در راه رفتن از عوارض‌شایع وین کریستین است.

عوارض جانبی شیمی‌ درمانی و کنترل آن

 

 

 

 

 

مردم از شنیدن واژه ی شیمی درمانی(Chemotherapy) وحشت دارند و بر این باور هستند که هر فردی که شیمی درمانی می ‌شود، به بیماری سرطانی و درمان ‌ناپذیری مبتلا است و به‌ زودی زندگی را وداع خواهد کرد، در حالی که چنین نیست.

سرطان وقتی رخ می ‌دهد که سلول ‌های بدن به‌ صورت غیر طبیعی و غیر قابل کنترل تکثیر شوند.

شیمی درمانی به وسیله ی جلوگیری از تقسیم و تکثیر سلول ‌های سرطانی موجب تخریب این روند می‌ شود.

 داروهای شیمی درمانی از طریق خون به سلول ‌های سرطانی و تمام قسمت ‌های بدن منتقل می‌ شوند.این داروها روی سلول ‌های سالم هم اثر تخریبی دارند که به ‌صورت عوارض جانبی بروز می‌ کند؛ این عوارض موقتی هستند و با پایان درمان قطع می ‌شوند.

 

 

کاهش تعداد سلول ‌های خونی

یکی دیگر از مهم ‌ترین عوارض شیمی‌ درمانی، کاهش تعداد سلول ‌های خونی است. اهمیت این عارضه تا حدی است که می ‌تواند موجب مرگ بیمار شود. شما با مدیریت صحیح این عارضه می ‌توانید در موفقیت درمان تان نقش بسزایی داشته باشید. مقاله حاضر به شما کمک می ‌کند با همکاری پزشک و پرستار، بسیاری از مشکلات خونی ‌تان را رفع کنید.

اندام ‌های داخلی از قبیل مغز استخوان، طحال و کلیه به کمک سیستم گردش خون و شبکه عروق و غدد لنفاوی کار تولید و تکامل سلول‌ های خونی را انجام می ‌دهند. مغز استخوان به‌ صورت یک بافت اسفنجی در داخل استخوان قرار دارد و به‌ طور دائم در حال ساختن سلول‌ های خونی است. محصول نهایی مغز استخوان، گلبول‌ های قرمز، گلبول‌ های سفید و پلاکت‌ ها است. این سلول‌ ها بعد از ساخته شدن توسط سیستم گردش خون و شبکه لنفاوی به نقاط مختلف بدن منتقل شده و وظایفی را انجام می ‌دهند.

داروهای شیمی ‌درمانی از طریق گردش خون به همه جای بدن منتقل شده، هر گونه رشد و تکثیر را متوقف کرده یا کاهش می ‌دهند. یکی از این نقاط، مغز استخوان است. کاهش رشد و تکثیر در مغز استخوان می ‌تواند موجب آنمی، نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی شود.

البته با توجه به نوع دارو و تفاوت سرعت رشد سلول‌ های خونی ممکن است یکی از 3 عارضه ی مذکور یا هر سه رخ دهد.

 

 

 

چه باید کرد؟

در صورت بروز هر کدام از 3 عارضه، پزشک معالج، تدابیری را در نظر می ‌گیرد و با استفاده از روشی خاص، آن ‌را درمان می ‌کند.

ممکن است پزشک معالج به ‌دلیل کاهش سلول ‌های خونی میزان دارو را کاهش دهد یا مدتی درمان را به تاخیر بیندازد. برنامه ی درمانی که پزشک برای شما تعیین کرده بهترین تصمیمی است که می ‌توانسته اتخاذ کند. وقتی برنامه درمانی به هر دلیلی کاهش یابد یا به تاخیر بیفتد در واقع درمان، ناقص انجام شده است.

شیمی‌ درمانی روش ‌ها و مقادیر متفاوتی دارد. اگر سلول ‌های خونی کاهش شدید داشته باشند پزشک، برنامه ی درمانی را طوری تنظیم می‌ کند که مشکلی به ‌وجود نیاید.

گاهی هم به ‌رغم بروز مشکلات از بیمار می ‌خواهد که عوارض را تحمل کند تا برنامه ی درمانی تکمیل شود.

به گفته ی متخصصان خون، هر کدام از عارضه ‌های آنمی، نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی نیازمند درمان اختصاصی هستند.

 

فراورده های خونی

سازمان انتقال خون با پالایش خون‌ های اهدایی جهت آنمی و ترومبوسیتوپنی فراورده‌ هایی را آماده می‌ کند.

این فراورده‌ ها که شامل خون کامل، خون شسته شده و پلاکت است در بانک خون نگهداری می ‌شود و پزشک معالج در صورت نیاز تجویز می ‌کند. فراورده‌ های خونی بیشتر در مواقعی کاربرد دارد که نیاز باشد سریعا وضعیت گلبول قرمز و پلاکت بهبود پیدا کند.

فاکتورهای رشد خون ساز(Hematopoietic Growth Factors)

این مواد، تولید سلول ‌های خونی را در مغز استخوان تحریک می‌ کنند. فاکتور رشد خون ساز اضافی در بدن می ‌تواند اثرات شیمی‌ درمانی روی مغز استخوان را تا میزان زیادی کنترل کند. در طول شیمی ‌درمانی ممکن است فاکتور رشد خون ساز به‌ صورت تزریقی تجویز شود تا تولید سلول‌ های خونی جدید به حفظ وضع سلامتی کمک کند. برای هر کدام از سلول‌ های خونی فاکتور رشد خون ساز اختصاصی وجود دارد که ممکن است در طول درمان از انواع آن ها استفاده شود. بیشتر فاکتورهای رشد خون ساز به‌ صورت تزریق زیر جلدی تجویز می ‌شود. محل تزریق می ‌تواند بازو، ران،  باسن یا شکم باشد و با توجه به نوع فاکتور رشد خون ساز به‌ صورت روزانه، یک روز در میان و هفتگی تزریق می ‌شود.

فاکتور‌های رشد خون ساز دارای عوارضی هستند که معمولا جدی نیستند و به ‌وسیله دارو درمانی به خوبی قابل کنترل هستند. همه ی عوارض ناشی از تزریق فاکتور رشد خون ساز، موقتی بوده و با پایان درمان، ناپدید می‌ شوند.

بعضی از این عوارض عبارت هستند از: ادم (ورم)، تپش قلب، درد استخوانی و افزایش فشار خون. علائمی که ممکن است بروز کنند عبارت هستند از: خون ریزی بینی، خون ریزی دهان و لثه، خون ریزی شدید در زمان  قاعدگی، خون مُردگی ریز و نقطه‌ ای در پوست، خون ریزی شدید و استفراغ یا مدفوع خونی.

 

 

 

 

ریزش مو

ریزش مو یکی از عوارض شیمی‌ درمانی در استفاده از برخی داروها است. ریزش مو در عین حال به طول مدت درمان و میزان مصرف دارو بستگی دارد. در این افراد ریزش مو ناشی از آسیب به پیاز مو است و ساقه ی مو مقاومت خود را در مقابل شستن، فشار و شانه ‌زدن از دست می ‌دهد. ریزش مو معمولا حدودا پس از 2 هفته از روز شروع نخستین مرحله ی شیمی‌ درمانی شروع می ‌شود و معمولا قابل برگشت است.

رویش جدید مو معمولا حدود 2 ماه پس از پایان شیمی درمانی است. سوء تغذیه و کمبود پروتئین می ‌تواند به ریزش مو در بیماران شدت بخشد. از نظر روانی ریزش مو می ‌تواند اثرات منفی زیادی در بیماران به‌ خصوص خانم‌ های جوان داشته باشد. اضطراب، غم، خشم و ترس از تمسخر دیگران موجب انزواطلبی بیماران می ‌شود و این اثرات روانی می‌ توانند بر روابط اجتماعی و حتی زندگی جنسی برخی از بیماران اثر کند.

چه باید کرد؟

برای جلوگیری و کاهش اثرات روانی منفی ناشی از ریزش مو می‌ توان قبل از درمان بیماران را به مقابله با آن آماده کرد.

البته روش ‌هایی برای جلوگیری یا کاهش ریزش مو در این بیماران پیدا شده است؛ هر چند خود این روش ‌ها تا حدودی مشکل‌ آفرین هستند ولی در کاهش ریزش مو و اثرات روانی منفی آن مؤثر هستند.

نکات مهم:

* در هنگام دریافت فاکتور رشد خون ساز، زمان بندی را طبق دستور پزشک رعایت کنید.

* در صورت تداخل شیمی ‌درمانی با سایر برنامه ‌های درمانی مانند واکسیناسیون یا حوادث خاص با پزشک معالج مشورت کنید.

* هر سؤال مرتبط با وضعیت سلامتی ‌تان را یادداشت کرده و هنگام ویزیت از پزشک یا پرستار سؤال کنید.

* درمان را نیمه ‌کاره رها نکنید.

 

عوارض شيمي درماني

عوارض حاصل از شيمي درماني بر حسب نوع دارو متفاوت است و عکس العمل افرادي که شيمي درماني مي شوند نيز کم و بيش تفاوت دارد. عوارض شايع ناشي از شيمي درماني عبارتند از :

ريزش مو ، التهاب و زخم مخاط دهان و لثه، تهوع، استفراغ، اسهال و گاهي يبوست، بي اشتهايي، تشنگي، دفع زياد ادرار، تغيير رنگ پوست و ناخن، ورم، کاهش، کاهش ميل جنسي، قطع قاعدگي، ضعف عمومي، خواب آلودگي، افسردگي، مشکلات مربوط محل تزريق و غيره.

لازم به ذکر است که تمام عوارض ذکر شده در يک بيمار تحت شيمي درماني به وجود نمي آيد و شدت و نوع  آنها بر حسب انواع داروهاي انتخابي، مدت درمان و خصوصيات بيمار متفاوت است.

ريزش مو يکي از عوارض شيمي درماني در استفاده از برخي از داروها مي باشد. ريزش مو در عين حال با طول مدت درمان و ميزان مصرف دارو براي برخي از داروها بستگي دارد . در اين افراد ريزش مو ناشي از آسيب به پياز مو مي باشد و ساقه مو مقاومت خود را در مقابل شستن، فشار و شانه زدن از دست مي دهد. ريزش مو معمولا حدودا پس از دوهفته از روز شروع  اولين مرحله شيمي درماني شروع مي شود و معمولا قابل برگشت مي باشد. رويش جديد مو معمولا حدود دو ماه پس از پايان شيمي درماني مي باشد.

سو تغذيه و کمبود پروتئين مي تواند به ريزش مو در بيماران شدت بخشد.

از نظر رواني ريزش مو مي تواند اثرات منفي زيادي در بيماران به خصوص خانمهاي جوان داشته باشد.

اضطراب، غم، خشم و ترس از تمسخر ديگران موجب انزواطلبي بيماران مي شود و اين اثرات رواني مي توانند بر روابط اجتماعي و حتي زندگي جنسي برخي از بيماران اثر نمايد.

براي جلوگيري و کاهش اثرات رواني منفي ناشي از ريزش مو مي توان قبل از درمان بيماران را به مقابله با آن آماده نمود. البته روشهايي براي جلوگيري يا کاهش ريزش مو در اين بيماران پيدا شده است هر چند خود ايمن روشها تا حدودي مشکل آفرين هستند ولي در کاهش ريزش مو و اثرات رواني منفي آن موثر هستند.

 

نکاتی  در مورد  شیمی دمانی

 در درمان با داروهاي شيمي درماني به پزشک و پرستار خود اعتماد کامل داشته باشيد و داروهاي مربوطه را صيحيح و کامل مصرف نماييد که در بهبودي شما تاثير چشمگير خواهد داشت.

جهت کاهش عوارض احتمالي درمان نکات ذيل را در منزل دقيقا رعايت نماييد:

1) براي پيشگيري از حالت تهوع و استفراغ لازم است دو ساعت قبل از شيمي درماني و بعد از شيمي درماني غذايي مصرف نشود و اولين مواد غذايي بعد از شيمي درماني مايعات از قبيل آب کمپوت، شير، چاي سرد و عسل باشد.

2) براي کاهش حالت تهوع لازم است دريافت غذاي کافي ومقوي، استراحت وخواب مناسب وکافي، تمرين و فعاليت بدني، تغيير ذهنيت بوسيله مطالعه، ديدن تلويزيون، صحبت هاي خودماني و .... را داشته باشيد.

3) در صورتيکه تهوع با هيچ موردي بهتر نشد 3-2 ساعت قبل از شيمي درماني يک وعده غذاي کامل صرف کرده و بقيه شبانه روز را غذاي ملايم و سبک ميل نماييد.

4) دفعات صرف غذا در شبانه روز کمتر از سه نوبت نباشد ولي با حجم کم و در بين وعده هاي غذا مي توان از کمکهاي غذايي مثل ميوه ها استفاده نمود.

5) در صورت عدم تحمل گوشت قرمز مي توانيد از ماهي، شير با عسل و شير با زرده تخم مرغ در صبحانه بطور روز درميان استفاده کنيد.

6) از غذاهاي داغ، ترش، پرادويه وچرب کمتر استفاده شود.

7) غذا را آهسته صرف کرده و کاملا آن را بجويد.

8) براي پيشگيري از بي اشتهايي از مناظر ناخوشايند و بوهاي نامطبوع دوري کنيد و سعي کنيد حتي الامکان در تهيه و طبخ غذا شرکت نکنيد وغذا را در محيطي آرام صرف کنيد.

9) قبل از مصرف غذا سعي کنيد دهان خود را با آب نمک رقيق يا آب و جوش شيرين شستشو دهيد تا غذا براي شما لذت بخش گردد.

10) در صورت بروز ضايعات و زخم هاي دهان هر 4-2 ساعت دهان را با محلول آب نمک رقيق يا آب جوش شيرين ( يک قاشق در يک ليوان آب ) شستشو دهيد و در صورت تشديد زخم ها و خونريزي به پزشک معالج خود رجوع کنيد.

11) در صورت زخمهاي دهاني از غذاهاي نرم و مايعات صاف شده استفاده شود و مي توانيد از ني استفاده نماييد. طبخ سوپ با انواع سبزيجات باشد. از گروه سبزيها و ماست شيرين بيشتر استفاده شود.

12) در طول درمانهاي طولاني مدت اگر با ناراحتي تنفسي نظير تنگي نفس و خس خس سينه يا سرفه مواجه شديد به پزشک معالج رجوع کنيد.

13) بعد از اتمام هر جلسه شيمي درماني مايعات فراوان ميل کنيد تا با دفع ادراري زياد عوارض داروها کاهش يابد ( حداقل ميزان دريافت مايعات 10 ليوان در شبانه روز باش ) انواع آب ميوه، دوغ مناسب مي باشد.

14) مثانه را به موقع و زود تخليه کنيد و از تجمع ادرار با زمان طولاني پرهيز نمائيد.

15) بعضي از داروهاي شيمي درماني باعث ريزش موهاي سر و بدن مي شوند قابل ذکر است که اين ريزش چند هفته بعد از اتمام درمان مجددا موها رشد مي کند.

16) قبل از درمان موها را کوتاه و از برس هاي نرم استفاده نموده و سر را با شامپو سدر شستشو دهيد. مي توانيد از کلاه يا روسري استفاده کنيد. ضمنا از برس زدن مکرر پرهيز کنيد.

17) در صورت خونريزي از لثه، وجود مدفوع سياه رنگ، خون در ادرار، خلط خوني به پزشک مراجعه نماييد و در طول شيمي درماني سعي کنيد به بدن شما ضربه و آسيبي وارد نشود.

 

18) در زمان شيمي درماني از قرص آسپرين و گروه ساليسيلاتها و ايندومتاسين ، مفناميک اسيد، بروفن، ديکلوفناک، پيروکسيکام استفاده نشود مگر با دستور پزشک معالج خود باشد.

19) از مسواک نرم براي شستشوي دندانها استفاده کنيد و روش مسواک زدن را افقي انجام دهيد بهتر است از خمير دندان فلورايددار جهت جلوگيري از پوسيدگي دندانها استفاده کنيد.

20) جهت رفع خشکي دهان و تحريک ترشح بزاق در دهان مي توانيد از آب نبات، دوغ، ماست شيرين، آدامس استفاده کنيد ولبها را به طور دائم چرب کنيد.

21) در ازدحام جمعيت افراد بيمار و عفوني و افراد واکسينه شده شرکت نکنيد و در صورت استعمال دخانيات آن را ترک کنيد و درکنار فردي که در حال سيگار کشيدن است قرار نگيريد.

22) تقريبا به مدت 2 ساعت بعد از شيمي درماني به صورت خوابيده و نيمه نشسته استراحت کنيد وسپس از جاي خود بلند شويد ( محيط کار آرام و ساکت باشد ).

23) در طول درمان شيمي درماني روشهاي پيشگيري از حاملگي ( هم زن وهم مرد ) استفاده نماييد و در صورت نياز با پزشک معالج مشورت نماييد.

24) در صورت استفاده از داروهاي خوراکي شيمي درماني آنها را به همراه شير و يا شربت آنتي اسيد مصرف کنيد.

25) داروهاي شيمي درماني خود را در منزل حتما در يخچال نگهداري کنيد.

26) محل تزريق آمپول را از هرگونه آسيب محفوظ داريد.

27) آزمايشات خود را به طور مرتب انجام دهيد و پاسخ آن را نگهداري نماييد.

 

28) داروها را به طور مرتب و به موقع مصرف نماييد.

 

جلوگیری از ریزش مو در شیمی‌درمانی

پژوهشگران ژاپنی ماده‌ای را یافته‌اند كه میزان ریزش مو را در بیماران سرطانی، هنگام شیمی درمانی كاهش می‌دهد.

 

ریزش مو در شیمی درمانی

معمولاً یکی از مشکلات بیماران مبتلا به سرطان این است که با شروع شیمی‌درمانی دچار ریزش مو می‌شوند و با وجود اینکه پس از پایان دوره درمان، این موها دوباره می‌رویند، این ریزش‌ها در همان دوره زمانی هم، باعث افسردگی این بیماران می‌شود.

حال این مژده را می‌توان به بیماران سرطانی داد که لازم نیست دیگر نگران موهایتان باشید، چرا که پژوهشگران ژاپنی در دانشگاه پزشكی كیوتو، موفق به یافتن ماده‌ای شده‌اند كه میزان ریزش موی بیماران سرطانی را در هنگام شیمی درمانی كاهش می‌دهد. اگر وقتی كه عوارض جانبی ناشی از به‌كارگیری داروهای شیمیایی ضد سرطان در بیمار پدیدار می‌شود، این دارو به پوست سر مالیده شود، این احتمال وجود دارد كه بتوان از ریزش موی بیمار پیشگیری كرد.

این ماده كه نوعی آنتی بیوتیک جدید به نام "alopestatin" (آلوپستاتین) است، دوره تجزیه و تكثیر سلول در بدن را كندتر می کند و به همین دلیل، زمان ریزش مو در هنگام استفاده از داروهای شیمی‌درمانی، به عقب می‌افتد.

از آنجا که هنگام درمان سرطان‌هایی همچون سرطان ریه، داروی شیمیایی به نام etoposide «اتوپوزید» به كار گرفته می‌شود كه ریزش موی بیمار را در پی‌ دارد، پژوهشگران هم با آزمایش بر روی موشی كه به او داروی اتوپوزید داده شده بود، این تحقیقات را انجام دادند.

استفاده از آلوپستاتین تا 70 درصد ریزش مو را دراین موش کاهش داد.

 

چراشيمي‌درماني ‌ريزش‌مو را به دنبال دارد؟

 داروهاي شيمي درماني داروهايي قوي هستند كه به سلول‌هاي سرطاني كه به سرعت در حال تكثيرند، حمله مي‌كنند. متأسفانه اين داروها به ديگر سلول‌هاي بدن كه به سرعت در حال رشد هستند نيز حمله مي‌كنند، از جمله ريشه‌هاي مو. شيمي‌درماني ممكن است منجر به ريزش مو در تمام بدن شود. گاهي اوقات مژه، ابرو، موهاي زيربغل و ديگر قسمت‌هاي بدن نيز مي‌ريزد. برخي از دوزهاي شيمي درماني بيشتر موجب ريزش مو مي‌شوند و دوزهاي

(مقادير) مختلف مي‌توانند منجر به كم‌پشتي تا كچلي كامل شوند.

 چه مدت پس از شیمی درمانی ریزش مو شروع میشود؟

معمولاً بين 10 تا 14 روز پس از شروع درمان ريزش مو شروع مي‌شود. شروع ريزش مو ممكن است سريع و شديد و يا تدريجي باشد. ريزش مو در تمام مدت درمان و تا يك ماه بعد نيز ادامه دارد. اينكه آيا موي شما كم‌پشت شود يا كاملاً بريزد، به درمان شما بستگي دارد. معمولاً زماني كه حدود 50 درصد از موي سر شما ريخته باشد، مردم متوجه آن مي‌شوند. پس از گذشت 4 تا 6 هفته از شروع شيمي‌درماني ريزش موي سر شما برطرف مي‌شود. معمولاً مي‌توانيد انتظار داشته باشيد كه موهاي شما در هر ماه حدود 65 سانتي‌متر رشد كند. موهايي كه دوباره شروع به رشد مي‌كنند، احتمالاً با موهايي كه ريخته‌اند متفاوت هستد.

 پیشگیری از ریزش مو

هيچ درماني وجود ندارد كه بتواند عدم ريزش موي شما را در ضمن يا پس از شيمي درماني تضمين نمايد. درمان‌هاي متعددي در زمينه پيشگيري از ريزش مو بررسي شده است. اما هيچكدام به طور مطلق مؤثر نبوده است. اين روش‌هاي درماني عبارتند از:

* سرد كردن كف سر (كرايوتراپي): در ضمن شيمي‌درماني، كيف يخ يا وسايل مشابهي روي سرتان قرار مي‌دهيد و به اين ترتيب سرعت جريان خون را به كف سر كاهش مي‌دهيد. در اين روش داروهاي شيمي‌درماني احتمالاً تأثير كمتري بر كف سر شما خواهند گذاشت و معمولاً سرد كردن كف سر در 50 تا 80 درصد از افرادي كه در طي شيمي‌درماني از آن استفاده كرده‌اند، مؤثر است. اما استفاده از اين روش خطر كمي از نظر برگشت مجدد سرطان به كف سر شما به دنبال دارد. چون اين ناحيه مقدار يكساني از شيمي‌درماني (مشابه ساير قسمت‌هاي بدن) را دريافت نكرده است. بسياري از افرادي كه اين روش را امتحان مي‌كنند، احساس ناراحتي و سرما مي‌كنند.

* مايتوكسيديل: استفاده از ماينوكسيديل، دارويي‌ كه در ريزش موي مردان و زنان كاربرد دارد، اگرچه در پيشگيري از ريزش مو قبل و حين شيمي‌درماني تأثير قابل توجهي ندارد، اما برخي از تحقيقات نشان مي‌دهد كه سرعت رشد مجدد مو را افزايش مي‌دهد.

در مطالعه بر روي زنان مبتلا به سرطان سينه كه تحت شيمي‌درماني قرار داشتند، ماينوكسيديل 2 بار در روز و در تمام مدت درمان و 4 ماه پس از درمان استفاده شد و اگرچه در نهايت تمام افراد مورد مطالعه دچار ريزش مو شدند، اما به نظر مي‌رسد دوره ريزش مو در زناني‌كه ماينوكسيديل استفاده كردند، در مقايسه با افرادي كه از آن استفاده نكرده‌اند، طولاني‌تر بوده است و موهاي آنان رشد مجدد خود را سريع‌تر آغاز نموده است.

 

 بهترين اقدام

 ريزش موي ناشي از شيمي‌درماني معمولاً قابل پيشگيري يا كنترل نيست اما مي‌توان آن را هدايت كرد. بنابراین:

۱-  پيش از درمان با موهاي خود مهربان رفتار كنيد. آنها را دكلره، رنگ يا فر نكنيد. اين كار ممكن است موهاي شما را ضعيف كند. تا حد امكان موهاي خود را با جريان هاي طبيعي خشك كنيد و از وسايل گرم كننده مثل سشوار اجتناب نماييد. تقويت موها در اين مرحله احتمالاً موجب مي‌شود كه ريزش مو در طي درمان به تعويق بيفتد.

 ۲-موهاي خود را كوتاه نگه داريد .موهاي كوتاه پرتر از موهاي بلند به نظر مي‌رسند. ريزش موهاي كوتاه كمتر جلب توجه مي‌كند.

 ۳-از موي مصنوعي (كلاه گيس) را برنامه‌ريزي كنيد .اكنون زماني است كه بايد به فكر استفاده از كلاه‌گيس، روسري يا ديگر پوشش‌هاي سر باشيد، اما راحت‌تر است كه براي استفاده از كلاه گيس (موي مصنوعي) پيش از شروع درمان برنامه‌ريزي كنيد.

 ۴- به موي باقيمانده خود توجه كنيد . در تمام مدت درمان كماكان با موي خود مهربان باشيد و از بالش‌هاي ساتن استفاده كنيد كه موهاي شكننده را كمتر جذب مي‌كند. از يك برس نرم استفاده كنيد. موهاي خود را فقط در صورت ضرورت بشوييد. براي شستشوي موها از يك شامپوي ملايم استفاده كنيد. از شامپوهاي حاوي مواد پاك‌كننده قوي و شيميايي - مثل اسيد ساليسيليك، الكل و خوشبو‌كننده‌هاي قوي كه موجب خشك شدن كف سر مي‌شوند،‌استفاده نكنيد.

 ۵- به تراشيدن موي سر فكر كنيد . بعضي از افراد اظهار مي‌كنند، كه در طي درمان و ريزش مو احساس خارش، حساسيت و تحريك‌پذيري در كف سر مي‌نمايند. تراشيدن موي سر مي‌تواند تحريك‌پذيري را كاهش دهد و فرد را در مقابل احساس شرمندگي ناشي از ريزش مو حمايت كند. بعضي از مردان موي سر خود را مي‌تراشند، زيرا حساس مي‌كنند اين كار از ريزش مو بهتر است. همچنين با سر تراشيده راحت‌تر مي‌توان از موي مصنوعي (كلاه گيس) استفاده كرد.‌

۶- مراقب كف سر خود باشيد .اگر كف سر شما در معرض نور آفتاب با هواي سرد قرار دارد، با استفاده از كرم‌هاي ضد آفتاب يا يك كلاه از آن محافظت كنيد. در حين درمان ممكن است كف سر شما به آساني با سرماي شديد يا نور آفتاب تحريك شود.‌

 

 پس از درمان

۱- در مراقبت از موهاي خود مهربان باشيد .موهاي جديد شما خصوصاً در برابر محصولات آرايشي و وسايل گرم‌كننده شكننده و آسيب‌پذير خواهد بود. از رنگ كردن يا پررنگ كردن موهاي جديد خود حداقل براي 6 ماه اجتناب نماييد. اين كار علاوه بر آسيب به موهاي جديد، مي‌تواند پوست حساس سر شما را تحريك كند. ‌

 ۲- صبور باشيد .موهاي شما به آرامي به شرايط قبلي بر مي‌گردد و اين امر ممكن است طبيعي به نظر برسد. اما رشد زمان مي‌برد و ترميم آسيبي كه در اثر درمان سرطان ايجاد شده است نيز نياز به زمان دارد.

۳-سر خود را بپوشانيد .پوشاندن سر در زمان ريزش مو يك تصميم كاملاً‌شخصي است. براي بسياري از زنان مو با احساس زنانگي و سلامت ارتباط دارد. بنابراين آنها براي حفظ ظاهر خود ترجيح مي‌دهند سر خود را بپوشانند. گروه ديگري نيز وجود دارند كه اصولاً تمايل به پوشاندن سر خود ندارند.         

 

 

اهداف و عوارض شيمي درماني

شيمي درماني يعني درمان با مواد شيميايي، در ابتدا از اين روش، فقط براي درمان عفونت ها استفاده مي شد چون آنتي بيوتيک ها نيز مواد شيميايي هستند. در اينجا منظور از شيمي درماني درمان دارويي سرطان هاست. داروهاي شيمي درماني باعث جلوگيري از رشد سلول ها (cytosatic effect) و يا از بين بردن سلول ها (cytotoxic effect) مي شوند و بيشتر روي سلول هايي که در حال تکثير و رشد هستند، اثر مي گذارند. بدين دليل ما شاهد عوارض متعددي هستيم که، نتيجه تأثير اين داروها روي سلول هاي سالم بدن مي باشند. اوايل شيمي درماني، مخصوصاً در درمان سرطان هاي خون کاربرد داشت اما روز به روز داروهاي جديدتري در دسترس هستند که تحولي در درمان ساير سرطان ها نيز بوجود آورده اند. درمان سرطان ها و مخصوصاً تومورهاي تو پر که بخش عمده اين بيماري ( حدود 95 درصد) را تشکيل مي دهند نياز به همکاري عميق ميان رشته هاي جراحي، راديوتراپي و مديکال آنکولوژي ( سرطان شناسي) دارد. در سه حالت نياز به شيمي درماني در تومورهاي تو پر وجود دارد.

 

شيمي درماني القايي

زماني که تومور پيشرفته باشد و عمل جراحي به طور کامل امکانپذير نباشد. هدف از اين شيمي درماني، کوچک کردن تومور يا کاهش مرحله است تا جراح بتواند تومور را عمل کند. از اين روش گاهي به همراه راديو تراپي براي درمان سرطان هاي مختلف مانند سرطان هاي پستان، ريه، معده و غيره استفاده مي شود.

 

 

شيمي درماني کمکي

پس از عمل جراحي، براي اينکه امکان عود مجدد سرطان به حداقل برسد استفاده از چند دوره شيمي درماني در برخي از سرطان ها مانند سرطان پستان، روده بزرگ، ريه و غيره توصيه مي شود.

 

شيمي درماني تسکيني

در بسياري از بيماران، بيماري در هنگام تشخيص پيشرفته است و متاستازهاي دور دست وجود دارد لذا درمان سرطان هاي پيشرفته حائز اهميت خاصي مي باشد. درمان تسکيني نه تنها سبب طول عمر در برخي بيماران مي شود، بلکه علائم بيماري آنها را در بسياري از مواقع بهبود مي بخشد و باعث ارتقاء کيفيت زندگي آنها مي شود. داروهاي شيمي درماني اکثراً درون وريدي، تزريق مي شوند و در مراکزي از عوامل شيمي درماني استفاده مي شود که تسهيلات و امکانات حمايتي لازم در کنار بيمار موجود باشد. دوز داروهاي شيمي درماني، به جاي وزن بدن عموماً بر اساس مساحت سطح بدن (BSA) محاسبه مي گردد.

 

عوارض جانبي داروهاي شيمي درماني

1-عوارض هماتولوژيک و سرکوب ايمني: خطرناک ترين عوارض بسياري از داروهاي شيمي درماني عوارض خوني آنها مي باشد که شايع ترين شکل آن کاهش گلبول سفيد همراه با خطر بالاي عفونت است. اگر چه کاهش پلاکت ها و خونريزي ناشي از داروها نيز ممکن است تهديد کننده حيات باشد.

2-عوارض گوارشي: بي اشتهايي، تهوع و استفراغ از جمله شايع ترين و زجرآورترين عوارض حاد تعداد زيادي از داروهاي شيمي درماني مي باشند. براي چنين عوارضي مي توان از داروهاي ضد تهوع استفاده نمود که با توجه به دسته فارماکولوژيک و اثر بخشي، آنها را طبقه بندي مي کند. مهم ترين دسته هاي دارويي، آنتاگونيست هاي سروتونين (مثل اوندانسترون و گرانيسترون) مي باشند که تحول عظيمي را در درمان اين عوارض در 15 سال اخير بوجود آورده اند. موکوزيت، اسهال و گاهي يبوست نيز مشاهده مي شود.

3-واکنش هاي پوستي (ريزش مو): ريزش مو شايع ترين عارضه جانبي جلدي شيمي درماني است و اثرات شديد رواني بر بيمار مي گذارد. ريزش مو تقريباً هميشه برگشت پذير است و با تأخير چند هفته اي موها دوباره رشد مي کنند.

 

ساير عوارض شيمي درماني

4-عوارض قلبي 5- واکنش هاي عروقي و افزايش حساسيت 6- عوارض عصبي 7- عوارض ادراري- تناسلي 8-بدخيمي ثانويه 9- عوارض جنسي و گونادي 10- درد عضلاني

داروهاي شيمي درماني بايد موقعي تجويز شود که پزشک از بيماري و وضعيت روحي و جسمي بيمار اطلاعات کافي داشته باشد.

 

استفاده از لیپوزومها در شیمی درمانی

شباهت ساختاري ليپوزومها به غشاءهاي دولايه بيولوژيكي ليپوزومها را ه عنوان يك ناقل مناسب و ايده آل داروها در بدن معرفي مي كند . با ايجاد تغييرات در سطح ليپوزومها قادر خواهيم بود آنها را به سمت يك نوع سلول بخصوص هدايت كنيم . همانطور كه مي دانيم به كارگيري واد شيمي درماني با وجود اثراتي كه در از بين بردن سلولهاي تومور دارد ، سبب ايجاد  اثرات ناخواسته مضري بر روي بافتهاب غير سرطاني مي شود . به اين ترتيب با توضيحات فوق اگر بتوانيم مواد شيمي درماني را به صورت هدف دار به سمت سلول سرطاني منتقل كنيم

(بدون توضيع ماده شيمي درماني در بدن ) ، از بروز اثرات مضر مواد شيمي درماني در بدن جلوگيري خواهيم كرد و از طرفي امكان بالا بردن دوز داروي مورد استفاده وجود خواهد داشت . روشهاي متفاوتي براي هدف دار كردن ليپوزومها وجود دارد كه به ذكر مهمترين اين روشها مي پردازيم .

1 ---- هدف دار كردن فيزيكي : در اين روش بافت هدف داراي خصوصياتي مي شود كه در يكسري شرايط فيزيكي دلخواه مواد ذخيره شده خود را آزاد مي كنند . دو نوع معمول اين روش مورد استفاده قرار مي گيرد .

 الف) روش هدف دار كردن حساس به دما : در اين روش طول زنجيره هاي هيدروفوب و بنابراين دماي ذوب زنجيره ها كنترل مي شود . اگر دماي ذوب زنجيره ها در بالاي دماي بدن قرار گيرد در اين صورت ليپوزومها به ندرت مواد ذخيره شده خود را در دماي طبيعي بدن آزاد مي كنند . حال اگر بافت هدف تا دمايي بالاتر از دماي ذب زنجيره ها ذوب شود مواد ذخيره شده در ليپوزوم در بافت هدف آزاد مي گردند .

ب) روش هدف دار كردن حساس به pH : بافتهاي عفوني يا توموري نسبت به بافتهاي طبيعي pH پايينتري دارند . بنابر اين با بكاريردن ليپوزومهاي حساس به pH مواد موجود در آنها در بافتهاي توموري و عفوني كه pH كمتري دارند آزاد مي شود .

2 ----- هدف دار كردن به واسطه اتصال ليگاند به سطح ليپوزوم : با اتصال يك ليگاند بخصوص به سطح ليپوزوم كه قادر است با گيرنده هاي سطح سلول هدف ميانكنش داشته باشد ، مواد موجود در ليپوزوم به بافت هدف هدايت مي شوند . ليگاندها يا از جنس آنتي بادي هستند و قادرند با آنتي ژن سطح سلولي واكنش نشان دهند ، يا از جنس گليكوليپيد هستند و يا گليكوپروتئيني مي باشند .

 

عوارض جانبی ناشی از درمان که بر تغذیه فرد اثر می گذارند عبارتند از:

    کاهش اشتها

    تغییر وزن (کاهش و یا افزایش وزن)

    سوزش دهان یا گلو

    مشکلات دندانی و لثه ای

    تغییر حس چشایی یا بوبایی

    تهوع و استفراغ

    اسهال

    عدم تحمل گوارشی لاکتوز

    یبوست

    چاقی

    افسردگی- خستگی

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 14:7  توسط   | 

رادیوتراپی

مداخله پرستاري

   بررسي و مشاهده ادرار از نظر رنگ و ميزان  و دفعات دفع ادرار و تجويز سيكلوفسفامايد  و ايفوسفامايد در ابتداي روز و تجويز مسنا mesna (  12

 

Depression

 

آموزش

     شركت در فعاليتها و سرگرمي هاي لذت بخش نظير موسيقي ، عبادت ، مطالعه وگردش

     در مورد احساسات ونگرانيهاي خود با كسي صحبت كنيد

 

مداخله پرستاري

     بررسي تغييرات خلق و عاطفه و كمك به بيمار در تنظيم اهداف كوتاه مدت كه در طي روز قابل دست يابي است

 

Diarrhea

 

آموزش

     از مصرف مواد سرشار از سبوس ، چرب و ادويه دار ، محصولات لبني و يا شير جوشيده ، شيريني جات ، كلم ، قهوه و محصولات الكلي اجتناب كنيد

     رژيم نرم داشته باشيد ( پوره جات ، مايعات )

     مصرف مايعات روزانه را افزايش دهيد و از آب ، چاي كم رنگ و ولرم ، آب گوشت ، آب انگور ، آب سيب استفاده كنيد

     بعد از هر بار اجابت مزاج ناحيه مقعد را با آب و صابون ملايم شسته و در معرض هوا خشك كنيد

     از داروهاي ضد اسهال در صورت تجويز پزشك درست و به موقع استفاده كنيد.

 

مداخله پرستاري

     بررسي الكتروليتهاي سرم ، ميزان جذب و دفع مايعات و دفعات  / رنگ وقوام مدفوع

     مراقبت دقيق از ناحيه پرينه

     دادن داروهاي ضد اسهال طبق تجويز پزشك

 

Fatigue

 

آموزش

     زماني كه احساس ضعف داريد استراحت كنيد تا انرژي باقي مانده شما حفظ شود

     دوره هاي فعاليت و استراحت را براي خود تنظيم كنيد

     بتدريج ميزان فعاليت خود را براي انجام امور روزانه افزايش دهيد.

     غذا و مايعات كافي مصرف كنيد به دفعات ولي با حجم كم تا انرژي كمتري براي هضم غذا صرف شود ، از غذاهاي پر پروتئين (تخم مرغ ، محصولات لبني  ( شير ، ماست ، پنير ) ، روغن بادام زميني ، ماهي و حبوبات ) استفاده شود.

     در محيط آرام با نور ملايم ، بدون سرو صدا ، با دماي مناسب استراحت كنيد

     از روشهاي آرام ساز  ، گفتگو ، تفريحات مورد علاقه استفاده كنيد

     از ورزشهاي ملايم نظير پياده روي روزانه استفاده كنيد

    در صورت وجود علائم زير ورزش نكنيد : ضعف غير معمول عضلاني ، نبض نامنظم ، درد يا كرمپ عضلاني ، درد قفسه سينه ، تهوع و استفراغ 24 تا 36 ساعت قبل ، تنگي نفس ، شيمي درماني وريدي در 24 ساعت گذشته

     در انجام كارهاي خود در صورت نياز كمك بگيريد

     حين انجام كا از روشي استفاده كنيد كه از اتلاف انرژي شما جلوگيري كند

     در صورت وجود درد از مسكن يا روشهاي آرام سازي استفاده كنيد

     سعي كنيد كمتر هيجاني و عصباني شويد

 

مداخله پرستاري

     بررسي علل احتمالي ( كم خوني ، درد مزمن ، استرس ، افسردگي ، استراحت ناكافي ، بي خوابي ، تغذيه نامناسب ) و كنترل آن در حد امكان

     درد ، تهوع و استفراغ ، تنگي نفس و اضطراب سبب تشديد خستگي مي شوند آنان را به حداقل برسانيم

     بررسي و كنترل محيط از نظر گرما ، سرما ، نور اضافي ، سر و صدا

 

Mucositis Rectal

 

آموزش

     از غذاي كم باقيمانده و سبك استفاده كنيد

     از مايعات كافي استفاده كنيد

     از داروهاي ضد اسهال و ضد درد تجويز شده به موقع استفاده كنيد

     بعد از هر بار اجابت مزاج ناحيه مقعد را با آب و صابون ملايم شسته و در معرض هوا خشك كنيد

 

مداخله پرستاري

     بررسي از نظر عدم تعادل الكتروليتي و شمارش گلوبول سفيد ، بررسي از نظر خونريزي از مقعد ، بررسي برون ده ادراري و مدفوع

 

Mucositis Vaginal

 

آموزش

     درد ، زخم ، خونريزي از مخاط واژن را به پزشك اطلاع دهيد

     براي كاهش خارش و بوي بد ، حمام نشيمنگاه با آب نمك داشته باشيد

     بعد از اجابت مزاج ناحيه را با مخلوط آب اكسيژنه و آب بشوييد

     از شوينده ، تامپون ، پدهاي  تجاري حاوي دئودرانت استفاده نكنيد.

 

Nauseas & Vomiting

 

آموزش

     به دفعات ولي با حجم كم بخوريد  ( 5 تا 6 وعده غذا  در طول روز )

     از مصرف غذاهاي چرب و خيلي شيرين و غذاهاي نفاخ اجتناب كنيد

     از ديدن مناظر ناخوشايند ، از بوها و مزه هاي نامطبوع اجتناب كنيد

     مصرف غذاي سرد ، شور ، نان خشك ممكن است بهتر تحمل شوند

     در صورت تشديد استفراغ از رژيم مايعات صاف استفاده كرده و به پزشك اطلاع دهيد

     از روشهاي آرام ساز و موسيقي براي انحراف ذهن استفاده كنيد

     از خوردن مايعات همراه غذا اجتناب كنيد ( حداقل تا يك ساعت بعد از هر وعده غذايي از مايعات استفاده نكنيد

     از خوردن غذا در محيط پر سر و صدا و بوهاي تند و محرك اجتناب كنيد

     قبل از غذا از داروهاي ضد تهوع تجويز شده استفاده كنيد ( 20 تا 30 دقيقه قبل از غذا )

     در محيط شاد غذا بخوريد

     با اعضاي خانواده غذا بخوريد

     از خوردن غذاي ادويه دار و خيلي گرم و خيلي سرد پرهيز كنيد

     بهداشت دهانتان ا بطور مرتب رعايت كنيد و قبل و بعد  از غذا  دهانتان را بشوييد

     جهت جلوگيري از بوي بد دهان ،  از آدامس يا آبنبات با شيريني كم استفاده كنيد

     چنانچه درد داريد قبل از غذا از مسكن استفاده كنيد

     تا مدتي بعد از خوردن غذا از خوابيدن پرهيز كنيد ( در حالت نشسته يا نيمه نشسته قرار گيريد )

     بعد از خوردن غذا فعاليت سنگين انجام ندهيد

     غذا را آرام بخوريد و كامل بجويد.

 

مداخله پرستاري

     بررسي از نظر مايعات و الكتروليتها  ، تجويز به موقع داروهاي ضد تهوع قبل از شروع تهوع ( 30 دقيقه قبل از غذا  )

     كنترل خصوصيات تهوع و استفراغ ( دفعات / مدت و شدت)

·              بررسي و كنترل وزن و تعيين ميزان كاهش وزن

توجه : تهوع و استفراغ در اين بيماران ممكن است به 3 صورت ديده شود :

     تهوع و استفراغ در حال انتظار ( قبل از ترزيق دارو)

     تهوع و استفراغ حاد ( در 24 ساعت اول بعد از درمان )

     تهوع و استفراغ تاخيري ( پس از گذشت 24 ساعت از درمان)

 

Stomatitis

 

آموزش

     به طور مرتب  بعد از هر وعده غذايي دهان و دندان خود را با مسواك نرم بشوييد و در صورت عدم وجود خونريزي و درد به هنگام خواب از نخ دندان استفاده كنيد

     با محلول دهان شويه ( حاوي آب و نمك يا آب و جوش شيرين ) حداقل 4 بار در روز دهان خود را بشوييد  ( بهتر است هر 2 ساعت دهانشويه داشته باشيد)

     از مواد محرك دهان ( سيگار ، مشروبات الكلي ، ادويه جات و خمير دندان  هاي تجارتي و دهان شويه هاي تجارتي ) استفاده نكنيد

     در صورت بروز تكه هاي سفيد رنگ بر روي زبان ، كام و گلو فورا به پزشك اطلاع دهيد

      از شستشوي دهان با محلولهاي حاوي الكل يا گليسيرين اجتناب كنيد  ( باعث خشكي و تحريك بيشتر مخاط مي شوند)

     از تكه هاي كوچك يخ ، آب نبات هاي بدون شكرو جويدن آدامسهاي كم شيريني جهت تحريك ترشح بزاق استفاده كنيد

     در صورت داشتن دندان مصنوعي آنها را در طول روز و نيز به هنگام خواب جهت شستشو و تميز كردن خارج كنيد

     از دندان مصنوعي فقط هنگام غذا خوردن استفاده كنيد

     در صورت بروز زخم هاي دهاني از خوردن غذاهاي سفت ( سيب ) ، ادويه دار ، تحريك كننده ) آب ميوه هاي ترش ، مركبات ) و غذاهاي داغ اجتناب كنيد

     از غذاهاي نرم استفاده كنيد

     سيگار نكشيد

     لبهايتان را چرب كنيد

     سعي كنيد هميشه دهان و لبهاي خود را مرطوب نگه داريد

     هر 24 ساعت يكبار از نخ دندان استفاده كنيد  ( در صورت بروز درد وخونريزي ازلثه نخ دندان استفاده نشود)

     مايع به مقدار زياد بنوشيد ( 8 تا 12 ليوان در طول روز )

 

مداخله پرستاري

     بررسي و تعيين شدت التهاب مخاط دهان و ثبت خصوصيات و شدت آن هر 4 ساعت

     نمونه برداري از زخم و ارسال آن جهت كشت نمونه

     در صورت بروز موكوسيت با شدت +2 يا بالاتر ، داروهاي آنتي متابوليت ( متوتروكسيت ) و آنتي بيوتيكهاي ضد تومور ( دوكسوروبيسين و داكتينومايسين ) داده نمي شود ( طبق تجويز پزشك)

 

 

 

 

انواع موكوسيت :

مخاط صورتي ، مرطوب و سالم ، بدون درد و سوزش

 قرمزي عمومي با يا بدون سوزش

زخمهاي كوچك مجزا و يا لكه هاي سفيد

زخمهاي متصل به هم  با لكه هاي سفيد در 25 % مخاط دهان

زخمهاي خونريزي دهنده

 

Pharyngitis & Esophagitis

 

آموزش :

     غذاهاي نرم و آبكي مصرف كنيد

     در صورتي كه علائم بيشتر از 3 روز طول كشيد به پزشك گزارش دهيد

 

Skin Changes

 

آموزش :

     بهداشت شخصي خود را رعايت كنيد

     از پمادهاي موضعي حاوي ويتامين A / D / E  براي كاهش خارش پوست طبق دستور پزشك استفاده كنيد

     از عطر ، پودر و كرمهاي خوشبو كننده بر روي پوست استفاده نكنيد

     از لباس هاي نخي و گشاد  استفاده كنيد

 

 

راديوتراپي ( پرتو درماني / اشعه درماني)

تعريف  :

استفاده از ذرات يا اشعه هاي يونيزان با انرژي بالا براي درمان سرطان را گويند . تقريبا 60 % از همه مبتلايان به سرطان در مرحله اي از دوره درمان خود تحت اشعه درماني قرار خواهند گرفت .

 

ويژگيها و موارد كاربرد

    درمان موضعي

    قابل استفاده به تنهايي يا در تركيب با ساير روشها از جمله جراحي و شيمي درماني است . تركيب اين روش با ساير روشها حساسيت سلولهاي سرطاني مقاوم به اشعه را افزايش داده و ميزان كارايي درمان را افزايش مي دهد

     از پرتو درماني قبل از جراحي جهت كاهش اندازه تومور و در نتيجه سهولت برداشتن تومور طي جراحي استفاده مي شود

    از پرتو درماني بعد از جراحي جهت منهدم نمودن بافتهاي باقي مانده كه ممكن است طي جراحي برداشته نشده باشند استفاده مي شود

 

 اهداف راديو تراپي

×      ريشه كن كردن بيماري و درمان آن درنتيجه سبب طول عمر طبيعي بيمار وزندگي طبيعي در او مي شود

×      كنترل رشد و سرعت بيماري در نتيجه سبب مي شود بيمار براي مدتي بدون علامت زندگي كند

×      بهبود كيفيت زندگي بيمار از طريق برطرف نمودن يا كاهش علائم مرتبط با سرطان پيشرفته ( درد ، خونريزي ، انسداد عروق بزرگ ، سيستم گوارشي ، كليه ها ، ادراري ، تراشه ، فشار طناب نخاعي ( علائم متاستاز مغزي)

 

انواع پرتودرماني  ( راههاي تجويز پرتو درماني )

 

External beam radiation ( teletherapy)

Internal beam  radiation ( brachytherapy ) 

  Sealed  sources                                                                        

  nonsealed sources

 

     در راديوتراپي خارجي :  بيمار در معرض دستگاه توليد كننده اشعه ( مثل ماشين توليد اشعه X   يا كبالت 60 ) قرار مي گيرد

در راديوتراپي داخلي با منبع پوشش دار ( (sealed internal radiotherapy: منبع راديواكتيو در بدن بطور موقتي يا دائمي قرار داده مي شود ( 607 )  مثلا ماده راديو اكتيو راديوم در بافت يا حفره اي از بدن قرار داده مي شود . در اين نوع مواد راديو اكتيو به شكلهاي پلاك / قالب / سوزن / ميله / اپليكاتور و يا نوارهايي (Ribbons) مورد استفاده قرار مي گيرند .  اين مواد به دقت در منطقه مورد نظر قرار داده شده و براي مدت زمان خاصي در همين وضعيت باقي مي مانند

بيمار در در اتاق ايزوله نگه داشته مي شود

در راديوتراپي داخلي با منبع بدون پوشش (unsealed internal radiotherapy ) :  مواد راديو اكتيو از طريق وريدي يا خوراكي جهت تاثيرات سيستميك استفاده مي شود  ( مثال :  سرطان تيروئيد)

راهنما جهت مراقبت از بيماران تحت راديو تراپي خارجي :

 1. تامين حمايت رواني بيمار و دادن اطمينان مبني بر اينكه راديوتراپي با هيچ دردي همراه نبوده و بيمار، طي اشعه درماني تنها نخواهد بود و پزشك و پرستار در خارج از اتاق مراحل درمان را زير نظر دارند و در صورت نياز مي توانند مداخله نمايند .

2. آموزش در مورد مراحل انجام كار و چگونگي انجام درمان ( نياز به آرام دراز كشيدن ، احتمال استفاده از كيسه هاي شن و يا بالشها و ركابهايي جهت قرار گرفتن در وضعيت مناسب و صحيح)

3. برداشتن پانسمانها و پمادها از روي پوست و تميز كردن پوست با الكل ( علائم روي پوست كه توسط راديولوژيست گذاشته شده است پاك نكنيد)

4. كنترل نشانه ها وعلائم زودرس و ديررس راديوتراپي

 

پيشگيري از مخاطرات اشعه در راديوتراپي با منبع پوشش دار :

هرگز نبايد با دستهاي برهنه  اين مواد را  لمس كرد

از فورسپس به منظور گرفتن مواد استفاده شود

بعد از اتمام اشعه درماني در هر مرحله ، با توجه به پروتكل مربوط مواد راديواكتيو پاك شود :

الف. از لگن آب استفاده شود براي جلوگيري از گم شدن ، مواد را در آب نيندازيد

ب. اگر از برس براي شستن استفاده مي شود از فورسپس براي گرفتن برس استفاده شود

فورا مواد راديواكتيو را بعد از برداشتن از بدن ، به بخش راديولوژي برده و در داخل محفظه سربي قرار دهيد

تمام ملحفه ها و لباسهاي بيمار را قبل از انداختن در سبد ، بايد از نظر احتمال مواد راديواكتيو بررسي كرد

هنگام مراقبت از بيمار اصول ايمني  زمان ،  فاصله و حفاظ رعايت شود

آگاهي از محل قرارگيري مواد راديواكتيو به پرستار كمك مي كند كه فعاليتهاي مراقبتي را طرح ريزي كند به عنوان مثال اگر مواد در داخل دهان است ، ايستادن به طرف پايين  تخت مواجهه كمتري دارد و اگر مواد در رحم يا مثانه است ، ايستادن در بالاي تخت امن تر است

 

پيشگيري از مخاطرات اشعه در راديوتراپي داخلي با منبع بدون پوشش :

×      در اين روش امكان تماس خارجي در اثر تماس مستقيم با تشعشع مواد و يا تماس داخلي در اثر مواجهه با مواد دفعي بيمار كه شامل مواد راديواكتيو است ، وجود دارد . اقدامات و توجهات لازم شامل :

 يد راديواكتيو 131 : مايع شفاف با نيمه عمر 8 روز بوده كه بيشتر در جراحي غده تيروئيد استفاده مي شود . بيشتر از راه كليه دفع شده اما مقادير كمي از آن در خلط ، محتويات استفراغ ، عرق و مدفوع وجود دارد . جمع آوري ادرار از طريق سند ثابت به داخل ظرف سربي از مراقبتهاي ضروري است .

فسفر 32 : محلول شفاف با نيمه عمر 14 روز كه در پلي سايتمي ورا و لوسمي استفاده مي شود . به صورت داخل وريدي و يا از طريق دهان يا مستقيما در يك حفره بدن مورد استفاده قرار مي گيرد . محتويات استفراغ و ترشحات زخمها از جمله منابع آلوده كننده هستند . هيچ خطري در مواجهه خارجي وجود ندارد زيرا اشعه بتا ساتع مي شود كه به وسيله بدن بيمار جذب مي شود.

طلاي 198 : مايع ارغواني با نيمه عمر 3 روز با استفاده وسيع در درمان سرطان ريه . در حفره بدن تزريق شده و بيمار هر 15 دقيقه به مدت 2 ساعت تغيير پوزيشن داده مي شود . به اين ترتيب ماده در حفره منتشر خواهد شد . اين مواد علاوه بر اشعه بتا ، اشعه ايكس هم ساتع مي كنند به طوري كه ممكن است احتياطات ايزولاسيون ضروري باشد.

 

مداخلات پرستاري براي افرادي كه راديوتراپي داخلي دريافت مي كنند :

1. آموزش به بيمار در مورد :

الف. اعمال روتين و علت احتياطات

ب. ايزولاسيون موقتي است و محدوديت در تاريخ معيني برداشته خواهد شد

ج. كاركنان پرستاري در دسترس هستند و فقط براي فعاليتهاي ضروري در اتاق مي مانند

د. ملاقاتها محدود خواهد شد

 

2. بهبود آسايش :

 

الف. براي يك حمام كامل قبل از درمان ، تدارك ديده شود ( معمولا در مدت درمان اجازه حمام وجود ندارد)

ب. قبل از درمان ، تخت با ملحفه هاي تميز مرتب شود

ج. در صورت لزوم بالشهايي براي حمايت تنه و اندامها فراهم شود

 

 

3. كاهش ايزولاسيون بيمار :

الف. براي بيمار يك راديو ، تلوزيون و يا تلفن تهيه كنيد . روزنامه ، مجله و يا كتاب در اختيار او بگذاريد

ب. در صورت امكان با بيمار در فواصل زماني مختلف ، از طريق محل در ارتباط برقرار كنيد

 

حفاظت تيم بهداشتي در برابر خطرات اشعه :

پرستاران با آگاهي داشتن از نوع ماده راديو اكتيو مصرف شده ، نوع و ميزان اشعه منتشر شده از ماده راديو اكتيو، نيمه عمر ماده راديو اكتيو ، محل دقيق آن در بيمار و با در نظر گرفتن مجموعه اين عوامل ، قادر خواهند بود مراقبت بي خطر وكافي را براي بيمار برنامه ريزي كنند .

آگاهي از محل قرارگيري مواد راديواكتيو به پرستار كمك مي كند كه فعاليتهاي مراقبتي را طرح ريزي كند به عنوان مثال اگر مواد در داخل دهان است ، ايستادن به طرف پايين تخت مواجهه كمتري دارد و اگر مواد در رحم يا مثانه است ، ايستادن در بالاي تخت امن تر است

هر چه به نيمه عمر ماده راريو اكتيو نزديك مي شويم ، خطر مواجهه با آن كاهش مي يابد .

براي كنترل مواجهه با اشعه سه راه وجود دارد : زمان ، فاصله و حفاظ

زمان ( Time) :  مدت زمان مجاز براي هر پرستار در هر شيفت نيم ساعت است 

فاصله ( Distance) : فاصله مجاز حدود 6 فوت يا 180 سانتيمتر است . تمام تشعشعات تابع قانون فيزيكي عكس مجذور هستند به اين معني كه ميزان تابش اشعه نسبت عكس با مجذور فاصله منبع تا فرد دارد . مثال : شخصي كه در فاصله 2 متري از منبع اشعه قرار دارد ، فقط يك چهارم آن مقدار اشعه اي رادريافت مي كند كه در فاصله 1 متري وجود دارد .بنابراين افزايش فاصله از محل تشعشع ، مواجهه با آن را كاهش مي دهد .

محافظ و پوشش ( Sheilding) : ديوارهاي سربي / اتاق ايزوله / استفاده از گان ، ماسك ، دستكش و پيش بند سربي و عينك حين آماده كردن راديوايزوتوپهاي وريدي / استفاده از فورسپس در جابجا كردن وسايل آلوده / اجتناب از ترشحات بدن به مدت 24 تا 48 ساعت در راديوتراپي سيستميك ) راديوتراپي با منبع بدون پوشش  ) از جمله اقدامات لازم در اين بخش مي باشند

 

عوارض راديوتراپي :

عوارض ناشي از شيمي درماني به دودسته كلي تقسيم مي شوند : عوارض عمومي و عوارض موضعي مربوط به محل تابش اشعه ، از سوي ديگر مي توان اين عوارض را از نظر زمان وقوع آن ها به عوارض زودرس و ديررس تفكيك نمود . در ادامه به مواردي از اين عوارض اشاره خواهد شد

 

General side effects

×      تغييرات پوست

×      خستگي

×      آنوركسي

×      سركوب مغز استخوان

 

 

 

 

 

 

Site _ specific side effects

سر و گردن

    Stomatitis

    Xerostomia

    Tast change

    Tooth decay & carie

    Osteoradionecrosis

     Hypopituitarism 

 

قفسه سينه

    Esophagitis

    Cough

    radioation    pnemonitis

     radioation fibrosis

 

شكم

 

    gastritis25

 

تهوع و استفراغ ، درد و ناراحتي اپي گاستر ، خونريزي و بي قراري و بي اشتهايي و سوزش سر دل

 

 

 

 

 لگن

 

    Diarrhea

    Cystitis

    erectile dysfunction

    vaginal  stenosis

     ovarian failure

 

 مغز

 

    hair  texture & color  change in

    alopecia

     cerebral  edema 

 

كنترل پرستاري (Nursing Management )

درك و دانستن اصول و قوانين راديوبيولوژي كليد شناسايي و كنترل علائم است . عوارض جانبي مربوط به  اشعه درماني غالبا موضعي بوده و به عوامل زير بستگي دارد :

منطقه تحت درمان يا تحت اشعه ، حجم بافت تحت اشعه ، دوز كلي ، ميزان اشعه در هر نوبت ،نوع اشعه ، نوع راديوتراپي ،  تفاوتهاي فردي .

 تنوعي ازعوارض جانبي در ميان افرادي كه درمان مشابه مي گيرند ديده مي شود . تاخير بين زمان مواحهه با اشعه و زمان بروز و مشاهده عوارض از روزها تا هفته ها و ماهها متفاوت است كه به فعاليت متابوليكي سلول بستگي دارد . واكنشهاي فوري طي يا در هفته هاي بعد از درمان رخ مي دهد . واكنشهاي تاخيري ماهها تا سالها بعد از درمان رخ مي دهند از آنجا كه اشعه بيشترين اثر را بر روي سلولهايي با تقسيم سريع دارد بافت اپيتليال نظير غشاهاي موكوسي و پوست حساسيت بيشتري نسبت به اشعه دارند .

Nursing Diagnoses

 

اضطراب  در ارتباط با پرتودرماني و عوارض آن

كمبود آگاهي در مورد پرتودرماني ، عوارض و روشهاي مراقبت از خود

اختلال در تماميت پوست در ارتباط با اشعه درماني

خطر عفونت در ارتباط با ترك خوردگي پوست

عدم تحمل فعاليت در ارتباط با اشعه درماني

تغيير در وضعيت تغذيه كمتر از نياز بدن در ارتباط با آنوركسي  / تهوع و استفراغ

تغيير در غشاي موكوسي دهان در ارتباط با پرتودرماني سر و گردن

تغييرات حسي / دركي ( ذائقه ) در ارتباط با پرتو درماني سر و گردن

اختلال در بلع به دليل  التهاب حلق ( فارنژيت) و مري ( ازوفاژيت ) به دنبال راديوتراپي سر و گردن

اختلال در آسايش در ارتباط با سرفه و درد ناشي از تحريكات ريوي به دنبال پرتو درماني سر و گردن

اسهال ناشي از پرتو درماني لگن

اختلال در اعمال جنسي ناشي از اثرات پرتو درماني لگن

 اختلال در دفع ادراري ناشي از پرتو درماني لگن

اختلال در تصوير ذهني از بدن در ارتباط با آلوپسي

اختلال در اعتماد به نفس ناشي  آلوپسي

انطباق غير موثر فردي ناشي از آلوپسي  

آموزش و مراقبتهاي پرستاري

 

  پوست

 

þدر شروع درمان .......

 

بررسي ماهيت و نماميت پوست

راهنمايي بيمار براي به حداقل رساندن تروما و حفاظت از پوست  :

 الف . تميز كردن پوست با آب ولرم در صورت نياز

ب. اجتناب از مصرف صابون ، پودر ، عطر و دئودرانت

ج. اجتناب از شيو كردن پوست

د . حفاظت پوست از سرما ، گرما و  نورخورشيد

ح. استفاده از پوشش شل در اطراف  محل تحت درمان

خ. اجتناب از نوار چسب بر روي پوست تحت تابش

 

 

Þاگر پوسته ريزي خشك رخ دهد ......

 

استفاده از پماد يا لوسيون مرطوب كننده هيدروفيل دو تا سه بار د روز ( aquaphor)

    برداشتن پماد اضافي از روي پوست قبل از درمان روزانه

 

þاگر پوسته ريزي مرطوب رخ دهد .......

شستشو با سالين يا كمپرس سرد ممكن است سه تا چهار بار در روز استفاده شود

    از پانسمان هيدروژل جهت افزايش راحتي استفاده شود (vigilon dressing)

    در صورت خودداري از درمان ، زينك اكسايد يا سيلور سولفاديازين با پوشش غير چسبان استفاده مي شود

 از لزيونها يا درناژهاي مشكوك كشت تهيه شود

در صورت نياز از ضد دردها استفاده شود

 

þدر مرحله كامل شدن درمان و ترميم پوست .........

 

راهنمايي بيمار جهت حفاظت از پوست اشعه ديده در برابر خورشيد ، گرما و سرما و عدم استفاده از كيسه آب داغ و يا كيسه يخ بر روي محل  تحت درمان

    توصيه به بيمار جهت استفاده از ضد آفتاب در صورتي كه مواجهه با خورشيد اجتناب ناپذير است

    عدم استفاده از كمربند ، جوراب شلواري تنگ ، شلوار تنگ يا بستن تنه در طول درمان و براي چندين هفته بعد از آن

    اگر اشعه در ناحيه سر و گردن است از مواد آرايشي به دليل داشتن روغنهاي تحريك كننده استفاده نشود

 

خستگي

تنظيم دوره هاي استراحت و فعاليت در طول روز

شمارش گلوبولهاي خون از نظر كم خوني ( كم خوني از عوامل تشديد و تسريع كننده خستگي است)

رعايت رژيم غذايي مغذي

تشويق به انجام ورزشهاي هوازي منظم نظير پياده روي

بررسي ها نشان مي دهد كنترل موثر خستگي ، نقش مهمي در كنترل ، كاهش و يا حذف ساير علائم ( درد ، اضطراب ، افسردگي و...) در مبتلايان به سرطان تحت شيمي ذرماني و راديوتراپي دارد و فرايند درمان سرطان را همراه با ارتقاي كيفيت زندگي و وضعيت عملكردي فرد بهبود مي بخشد

 

آنوركسي

    استفاده از وعده هاي كوچك اما به دفعات

    استفاده از رژيم غذايي پر كالري / پر پروتئين

    استفاده از محركهاي اشتهاmegestrol cetate  400 _ 800 mg /d

    مشاوره با متخصص تغذيه

    فراهم آوردن محيط خوشايند براي خوردن غذا ( استفاده از موسيقي )

    تميز كرن دهان قبل و بعد  از غذا خوردن

    اجتناب از بوهاي محرك

    استفاده از غذاهاي مورد علاقه

توجه : عدم فعاليت + داروهاي مصرفي + عدم توانايي در هضم و جذب غذا سبب كاهش اشتها ،  كاهش وزن  و تشديد خستگي مي شود .

 

 

 

 

 

سركوب مغز استخوان

شمارش سلولهاي خوني بطور روتين  ( محل درمان /  سابقه شيمي درماني/ مرحله بيماري و سن بيمار در شمارش سلولي موثرند  )

    بررسي از نظرعفونت / خونريزي / كم خوني و خستگي

    آموزش به بيمار در مورد پيشگيري از كم خوني / عفونت و خونريزي

    ترنسفيوژن محصولات خوني در صورت نياز

    قطع راديوتراپي براي مدتي در موارد شديد  

توجه : پرتودرماني نواحي با فعاليت زياد مغز استخوان ( لگن / نخاع / استرنوم / دنده ها / متافيز استخوانهاي دراز / و جمجمه ) سبب كاهش عملكرد مغز استخوان =  كاهش سلولهاي خوني =  افزايش خطر عفونت / خونريزي / كم خوني مي شود.

 

عفونت

 

1اجتناب از تماس با افراد مبتلا به عفونتهاي تنفسي و ....

2. در طي درمان و بعد از آن طبق دستور از آنتي بيوتيكهاي پيشگيري كننده استفاده شود

3. در صورت كاهش شمارش گلوبولهاي سفيد از اتاق خصوصي يا ايزوله معكوس استفاده شود

 

استوماتيت

تميز كردن مكرر دهان

مسواك زدن و نخ دندان ،  در صورت عدم تحمل ،  سالين گرم با گاز مرطوب يا اسفنج دندان

بررسي محوطه دهان هر روز

عدم استفاده از پروتز دهان در صورت دردناك شدن دهان

كنترل درد دهان از طريق ضد دردهاي موضعي يا سيستميك

 استفاده از غذاي نرم و ملايم براي جويدن و بلع راحتتر

اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

    توجه : حساسيت  ، آريتم  ، ادم و زخم دردناك و شكننده  سبب خونريزي و در موارد شديد سبب عفونت مي شود.

 

خشكي دهان ( خلط غليظ و چسبنده )

مصرف مايعات مكرر واستفاده از مرطوب كننده هاي دهان

تميز كردن و شستن دهان قبل و بعد از خوردن غذا

مكيدن آبنبات ترش بدون شكر جهت تحريك ترشح بزاق

محصولات حاوي گليسيرين و الكل اجتناب شود زيرا باعث تحريك و خشكي بيشتر مي شود

استفاده از مرطوب كننده هاي هوا

 استفاده از يك قاشق چايخوري روغن سبزي در دهان در زمان خواب شبانه براي نرم كردن دهان و پيشگيري از خشكي دهان در طول شب

    اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

    شستشوي مرتب دهان با محلول نمكي يا بيكربنات مخصوصا بعد از صرف غذا

 

 

 

پوسيدگي دندان

بررسي دهان قبل از شروع درمان توسط دندان پزشك

استفاده روزانه ،  يك يا دوبار در روز از فلورايد ( 5 تا 10 دقيقه بر روي دندان ) .  براي حداقل 30 دقيقه نبايد آب خورده و يا با آب بشويد

اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

 

تغيير حس چشايي

تميز كردن دهان قبل و بعد از هر وعده غذايي

استفاده از تنوعي از غذاها با چاشني براي مطبوع ساختن طعم غذا در صورت تحمل

    استفاده از ساير منابع پروتئين ( ماهي / ماكيان / سبزيجات)

    استفاده از سس قبل و طي طبخ غذا براي از بين بردن طعم ناخوشايند آن

    صرف غذا به صورت سرد يا در دماي اتاق جهت ماسكه كردن طعم بد آن

    اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

توجه : بيمار به دليل احساس طعم بد در دهان ( احساس طعم گوشت قرمز فاسد يا قهوه تلخ ) يا كاهش حس ، دچار كاهش اشتها و كاهش وزن مي شود ، لازم است با تدابيري اين تغيير چشايي كنترل شود

 

استئوراديونكروزيس

آموزش پرستاري در مورد نياز به حفظ عادات مناسب دهان همراه با معاينه مكرر دندانپزشك براي ارزشيابي

    به حداقل رساندن تحريكات از طريق قطع مصرف الكل و سيگار

    ارزشيابي توانايي بيمار جهت مراقبت از دهان ، پيشگيري از عفونت و كاهش تحريك

توجه :  اين عارضه ، يك عارضه تاخيري و مزمن است كه استخوان منديبول ( فك تحتاني )  را گرفتار مي سازد . سيگار و الكل و تروما سبب ترميم ضعيف ، فشردگي استخوان ، نكروز  و ساختار نامناسب دهان و دندان مي شود .  درمان آن با آنتي بيوتيك تراپي و جراحي (  برداشتن استخوان نكروزه )  و درمان با اكسيژن هايپر بار HBO)   Hyperbaric oxygen therapy ( )

جهت تسريع ترميم استخوان و كاهش درد )  است

 

تهوع و استفراغ

بررسي بيمار از نظر وقوع و الگوي آن

اسفاده از ضد تهوعها قبل از درمان  (پروفيلاكتيك) يا در صورت نياز در ادامه روز درمان

استفاده از تكنيكهاي ريلكسيشن و انحراف ذهن ( موسيقي ملايم و انجام كار مورد علاقه)

تنظيم برنامه غذايي مناسب ( كم چرب / كم شكر / راحت الهضم ) بهتر تحمل مي شود

سوپ ، آبگوشت و ساير مايعات براي پيشگيري از كم آبي( 12 ص 625)

 تامين استراحت قبل و بعد از غذا

استفاده از غذا در وعده هاي كم ولي به طور مكرر

اجتناب از دادن غذا 2 تا 3 ساعت قبل و 2 ساعت بعد از درمان

استفاده از آشاميدنيهاي ترش و مايعات گازدار در صورت بروز تهوع

صبحانه ممكن است بهترين وعده غذايي باشد آن را به صورت يك وعده غذايي كامل در آوريد ( 10 ص 84)

 توجه : بيشتر ، در راديوتراپي قسمت فوقاني و مياني شكم ديده مي شود. در 6 ساعت اول بعد از درمان رخ داده و ممكن است تا 3 الي 6 ساعت بعد هم طول بكشد.

اسهال

بررسي الگوي معمول دفع بيمار

تشويق بيمار به مصرف رژيم كم باقيمانده همراه با مايعات پر كالري

    كاهش ميزان چربي مصرفي ( به دليل داشتن هضم مشكل )

    در صورت عدم تحمل ، از محصولات لبني اجتناب شود

    در صورت تداوم اسهال با وجود رژيم كم بلقيمانده استفاده از داروهاي ضد اسهال :

 (diphenoxylate atropine or loperamide HCI) قبل از غذا طبق دستور پزشك

    در صورت تحريك مقعد  ، استفاده ازحمام نشيمنگاه

 

توجه : بيشتر ، در راديوتراپي قسمت تحتاني شكم و لگن ، اسهال و  احساس پيچ خوردن و قولنج شكم ديده مي شود

 

التهاب مثانه

بررسي از نظر علائم هماچوري

تشويق به مصرف مايعات كافي

استفاده از ضد اسپاسم ( آنتي كولينرژيك )

استفاده از آلفا بلاكر براي بهبود جريان ادرار در هايپر تروفي پروستات

درمان با استفاده از اكسيژن هايپر بار

 

 

 

 

توجه : علائم  التهاب مثانه شامل :

 

      Dysuria                                 

      decreased  bladder capacity 

      urinary frequency & urgency

      nocturia urinary hesitancy   

      bleeding (rare )                   

 

كم كاري هيپوفيز

× ممكن است ، كاهش در ترشح كورتيزول ، تيروكسين ، و هورمونهاي جنسي ، ديده شود .

×احتمال بروز خطر در مواقع استرس ( جراحي / بيماري حاد ) وجود دارد  .

×درمان : جايگزيني با هورمونهاي اگزوژن

 

ازوفاژيت

آموزش به بيمار براي مصرف غذاي نرم و ملايم يا رژيم مايعات با كالري و پروتئين بالا

استفاده از بيحسي قبل از خوردن ، استفاده از محلول شستشوي دهان حاوي ليدوكائين ، ديفن هيدرامين ، ميلانتا 15 دقيقه قبل از غذا براي رفع ازوفاژيت

 ضد درد سيستميك نيم ساعت تا يك ساعت قبل از غذا براي رفع درد

توجه : بيمار ممكن است از درد و سختي در بلع و احساس تورم و توده در گلو شاكي باشد ، در صورت تشديد اين علائم ، ممكن است راديوتراپي براي مدتي متوقف  شود.

 

 

 

 

سرفه

ويژگي :  اول با ترشح ولي بعد خشك

 بررسي از نظر ويژگي ، شدت و تكرر ( دفعات ) سرفه و كنترل تغييرات صداهاي ريوي

     تشويق به مصرف مايعات كافي

    استفاده از مرطوب كننده هاي هوا  (humidification of the air)  و اجتناب از محركات ( دود سيگار)

    در صورت وجود سرفه شديد ، خشك و كوتاه براي پيشگيري از خستگي و اختلال در خواب از محصولات حاوي كدئين استفاده مي شود

    كنترل علائم و نشانه هاي عفونت تنفسي و راهنمايي بيمار براي اجتناب از منابع عفونت

    استفاده از تسكين دهنده هاي سرفه به خصوص در شب

    استفاده صحيح از اكسيژن

    قرار دادن بيمار در وضعيت كاملا نشسته

    آموزش تنفس با لبهاي غنچه

 

پنومونيت

×اين عارضه 1 تا 3 ماه بعد از  شروع درمان راديوتراپي رخ مي دهد  . اول سرفه خشك وجود دارد اما بتدريج سرفه ترشح دار با علائم تب و تنگي نفس بااثر شبيه سندرم  ديسترس تنفسي  بالغين مشاهده مي شود

×درمان با استراحت در تخت /  استروئيد ها  / آنتي بيوتيك صورت مي گيرد

 

 

فيبروز ريوي

6 تا 12 ماه بعد از تكميل درمان با علائم اوليه كوتاهي تنفس رخ مي دهد

×درمان حمايتي نظير كنترل علامتي تنگي نفس ، صورت مي گيرد

 

گاستريت

 استفاده از رژيم نرم و ملايم  ، آنتي اسيد در صورت نياز

    حاد : تجويز ضد استفراغ ( فنوتيازين ) / آنتي اسيد / سايمتدين در صورت درد / NPO تا از بين رفتن تهوع و استفراغ / غذاهاي ساده و نرم بر حسب تحمل بيمار : شير / ژلاتين / به دفعات ولي با حجم كم / خوب جويدن / استراحت / كاهش تنش و اجتناب از داروهاي محرك نظير ساليسيلات و كورتيكواستروئيدها  توصيه مي شود.

 

ادم مغزي

 علائم : سر درد / تهوع / استفراغ / تغييرات بينايي / ناتواني حركتي / كندي كلام slurred speech)  ) و تغييرات ذهني

 درمان :  استروئيد / حفظ و ارتقاي ايمني بيمار

 

آلوپسي

بسته به ميزان اشعه و وسعت منطقه تحت اشعه و تكنيك درمان ، آلوپسي ممكن است به صورت منطقه اي يا تكه تكه ديده شود فقط در ناحيه تحت تابش اشعه ايجاد گشته و در ساير نقاط ديده نمي شود اين عارضه دائمي نبوده و ممكن است 3 ماه بعد از تكميل درمان رويش مجدد موها آغاز شود

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 14:6  توسط   | 

رادیوتراپی

ساركومای عضلات مخطط ، برخی انواع تومورهای سر و گردن ، پروستات ، مغز و ریه در حال انجام است .

 

منابع انرژی مورد استفاده در پرتو درمانی داخلی چه منابعی هستند ؟

منابع تشعشع مورد استفاده در رادیوتراپی داخلی عبارتند از : ایزوتوپهای رادیواكتیو مانند (I131 ) و Sr89 ، فسفر ،palladium ، سزیم ، ایریدیوم ، فسفات یا كبالت ، منابع دیگری هم در دست بررسی هستند .

 

Stereo tactic radiosurgery & Stereo tactic Rodiotherapy

در روش اول از یك دوز بالا برای تخریب بافت تومورال در مغز استفاده میشود . سر بیمار در یك قالب مخصوص كه به جمجمه متصل است قرار میگیرد . از قالب به منظور تابش به خط مستقیم به تومور سر بیمار استفاده میشود . تابش دقیقاً در ناحیه مورد نظر خواهد بود . این روش بافتهای اطراف تومور عموماً از آسیب در امان خواهند ماند‌ . این شیوه به سه صورت انجام میگیرد :‌ روش متداول استفاده از فوتون های با انرژی زیاد شتابدهنده خطی كه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ Linac -based stereo tactic RT نامیده میشود . در دومین روش از پرتوی گامای CO60 و در روش سوم از پرتوهای ذرات باردار سنگین مثل پروتونها و یونهای هلیوم Stereo tactic استفاده میشود . این روش اكثراً در درمان تومورهای كوچك خوش خیم یا بد خیم مغز مثل مننژیوما ، و تومور هیپوفیز همچنین در درمان بیماریهای دیگر مثل پاركینسون ، صرع ، تومورهای متاستاتیك مغز ( تومورهایی كه از قسمتهای دیگر بدن انتشار یافته اند ) ، به صورت منفرد و یا همراه با رادیوتراپی تمام مغز مورد استفاده قرار میگیرند .

 

 

 

Stereo tactic Radiotherapy

در این روش از همان شیوه مورد استفاده در روش های قبل ولی با دوزهای پایین در تعداد جلسات متعدد استفاده میشود . دوزهای كم و تعداد جلسات زیاد نتیجه را بهبود بخشیده ، عوارض اشعه را به حداقل میرساند . این روش برای درمان تومورهای مغزی با همان روشی كه در قسمتهای دیگر بدن بكار میرود ، استفاده میشود .

در تحقیقات بالینی سودمندی این دو شیوه به صورت منفرد و یا همراه با دیگر روشهای پرتو درمانی در حال بررسی است .

 

دیگر روشهای مورد استفاده و یا تحت مطالعه برای بهبودی پرتو درمانی خارجی چیست ؟

تعدادی از تكنیكها و روشهای اصلاحی مورد استفاده یا تحت مطالعه برای افزایش اثرات رادیوتراپی خارجی به شرح زیر است :

 

-    رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی 3-D Conformal Radiation Therapy

رادیوتراپی تطبیقی برخلاف طرح درمان های قدیمی سه بعدی است و از كامپیوتر برای هدف گیری دقیق تر تومور استفاده میشود . امروزه بیشتر متخصصین سرطان شناسی از این روش استفاده میكنند . تصاویر سه بعدی CT ، MRI ، PET ویا SPECT تهیه و به كمك نرم افزارهای مخصوص ، پرتوهایی كه با شكل تومور مطابقت دارند طراحی میشود . چون در این تكنیك بافت سالم اطراف تومور به طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می توان استفاده كرد . استفاده از این روش در تومور های Nasopharyngeal ، پروستات ریه ، كبد و تومور های مغزی نتایج بهتری در برداشته است .

 

- IMRT ( Intensity-modulated Radiation therapy )

در این روش كه یك نوع رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای x با شدتهای متفاوت برای انتقال دوزهای متفاوت پرتو به نواحی كوچك بافت به طور همزمان استفاده میشود . در این تكنولوژی نیز دوزهای بالا به تومور و دوزهای كمتر به بافتهای سالم اطراف میرسد . در برخی تكنیكها بیمار دوز روزانه بیشتری دریافت میكند و زمان كل درمان كاهش و موفقیت درمان بیشتر میشود . IMRT ممكن است عوارض جانبی درمان را كاهش دهد. پرتودهی در این روش بوسیله یك شتابدهنده خطی مجهز به كولیماتور Multileaf انجام میشود ( كولیماتور به شكل دادن دقیق پرتوها كمك میكند ) . با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور میشوند . پرتو ها تا حد امكان به طور دقیق با شكل تومور تطبیق داده میشوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراكز سرطان شناس به ندرت از این وسیله استفاده می كنند . این تكنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی ، سرو گردن ، حلق بینی ، پستان ، كبد ، ریه ، پروستات و رحم مورد استفاده قرار میگیرد . IMRT برای هر بیمار و یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی گیرد.

 

پرتوهای LET Low و پرتوهای LET High چه پرتوهایی هستند ؟

LET معرف میزان انرژی به جا مانده از پرتو در هنگام عبور از بافت است. با جذب انرژی بیشتر سلولهای بیشتری از بین میروند . LET پرتوها متفاوت است. برای مثال پرتوهای x ، گاما و الكترونها Low LET و poins و نوترونها ، یونهای سنگین high LET میباشند . تحقیق و بررسی در مورد پرتوهای High LET در حال انجام است . هزینه سنگین این تجهیزات و آموزشهای تخصصی مورد نیاز ، استفاده از این پرتوها را به مراكز اندكی در ایالات متحده آمریكا محدود كرده است .

 

طراحی درمان در پرتو درمانی به عهده چه كسی است ؟

مجموعه كاركنان هر مركز رادیوتراپی به طراحی و درمان بیمار كمك میكنند . تیم پرتو درمانی شامل رادیوتراپیست ، دوزیمتریست ( شخصی كه دوز كامل و دقیق پرتو را مشخص میكند ) ، فیزیست ( فردیكه كنترل دستگاه برای انتقال مقدار صحیح پرتو به محل تومور در بدن را انجام میدهد) و پرتوكار میباشد . معمولاً پرتو درمانی یك قسمت از درمان بیمار را شامل میشود در درمان تكمیلی معمولاً از شیمی درمانی استفاده میشود

رادیوتراپیست Radiotion oncologist ، از همكاری با متخصص سرطان شناس اطفال ، جراح و رادیولوژیست ( پزشك متخصص در تهیه و تفسیر گرافیهای اندامهای بدن ) پاتولوژیست ( پزشك متخصص آسیب شناسی ) سود میبرد .

 

طراحی درمان چیست و چرا مهم است ؟

به دلیل تنوع روشهای پرتو دهی طراحی درمان یك گام اولیه و مهم برای درمان هر بیمار تحت پرتو درمانی است . قبل از پرتو درمانی گروه رادیوتراپی میزان و نوع پرتو را مشخص خواهند كرد .

اگر بیمار باید تحت پرتو درمانی خارجی قرار گیرد رادیوتراپیست از روشی به نام Simulation ( شبیه سازی ) برای مشخص كردن هدف پرتویی استفاده میكند در طول انجام Simulation بیمار به حالت آرام بر روی تخت قرار میگیرد و محدوده درمان توسط Simulation مشخص میشود . شبیه سازی همچنین ممكن است شامل CT یا سایر روشهای تصویر برداری برای كمك به پرتوكار در جهت طراحی پرتو دهی باشد . Simulation ممكن است باعث تغییراتی در طراحی درمان و در نتیجه محافظت بیشتر بافت سالم از تشعشعات شود. نواحی كه باید تحت پرتودهی قرار گیرند توسط یك ماركر دائمی یا موقتی مثل خالكوبی مشخص میشود . این نشانه ها در اولین جلسه درمان برای تعیین محل دقیق پرتو دهی به كار میرود . بسته به نوع پرتو درمانی ، پرتوكار ممكن است از Mold یا وسایل دیگر برای بی حركت نگه داشتن بیمار در طول درمان استفاده كند . این وسایل معمولاً از فوم ، پلاستیك یا گچ ساخته میشوند . در بعضی موارد پرتوكار شیلدهایی را به منظور جلوگیری از نفوذ پرتو به ارگان و بافتهای اطراف محل درمان مورد استفاده قرار میدهد . زمانیكه شبیه سازی كامل شد تیم رادیوتراپی برای تصمیم گیری در مورد مقدار دوز مورد نیاز و چگونگی رساندن آن به محل مورد نظر و درمانهایی كه در مورد بیمار باید انجام گیرد تصمیم گیری میكند .

 

حساس كننده ها و محافظت كننده های پرتویی Radiosensitizers.radioprotectors ؟

حساس و محافظت كننده های پرتویی مواد شیمیایی هستند كه پاسخ سلول به تشعشع را تغییر می دهند . حساس كننده های پرتویی داروهایی هستند كه سلولهای سرطانی را نسبت به تشعشع حساستر می كنند . برخی از این تركیبات تحت مطالعه هستند . علاوه براین تعدادی از داروهای ضد سرطان مثل 5-flaurouracil و Cisplatin سلولهای سرطانی را نسبت به رادیوتراپی حساستر میكنند .

محافظت كننده های پرتویی كه Radioprotectors هم نامیده میشوند داروهایی هستند كه سلولهای سالم را از آسیب ایجاد شده توسط تشعشع محافظت میكنند . این مواد ترمیم سلولهای غیر سرطانی آسیب دیده را تسهیل میكنند . Amifostine تنها دارویی است كه توسط اداره دارو و غذای ایالات متحده آمریكا (FDA ) بعنوان محافظت كننده پرتویی تأیید شده است . این دارو به كاهش خشك شدگی دهان ناشی از دریافت تشعشع زیاد در تومور غده پاروتید ( بنا گوشی ) كمك میكند . مطالعات دیگری برای تشخیص مؤثر بودن Amifostine در درمان سرطانهای دیگر در حال انجام است .

 

 

رادیوداروها (Radiopharmaceuticals ) چه داروهایی هستند و چگونه استفاده میشوند ؟

این داروها كه تحت عنوان رادیونوكلئوتید ها شناخته میشوند داروهای رادیواكتیوی هستند كه برای درمان انواع سرطان شامل تومور تیروئید ، تومور عود كرده قفسه سینه و تومور متاستاتیك استخوان استفاده میشوند . بیشترین استفاده مربوط به Samarium153 و Strontium89 می باشد . این داروها بوسیله FDA برای كاهش درد متاستاتیك استخوان تأیید شده است .

هردو دارو از طریق تزریق داخل وریدی و معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرند . بعضی مواقع این داروها به همراه رادیوتراپی خارجی استفاده میشود . انواع دیگر رادیونوكلئوتیدها P32 ، Rhodium186 و گالیم نیترات میباشد داروهای دیگری نیز تحت مطالعه و بررسی هستند .

 

 

 

 

شیوه های جدید رادیوتراپی چیست ؟

گرما درمانی ( استفاده از حرارت ) همراه با رادیوتراپی در حال مطالعه است محققان دریافته اند ، تركیب حرارت و پرتو میتواند میزان پاسخ دهی بعضی تومورها را افزایش دهد

محققین همچنین در حال مطالعه در مورد استفاده از آنتی بادیهای نشان دار برای انتقال تشعشع به طور مستقیم و صحیح به محل تومورند كه رادیوایمونوتراپی ( Radio immunotherapy ) نامیده میشود . آنتی بادیها ، پروتئینهای مخصوصی هستند كه بوسیله بدن در پاسخ به حضور آنتی ژنها ( موادیكه به عنوان عوامل خارجی توسط سیستم ایمنی در نظر گرفته میشوند ) ساخته میشوند . این آنتی بادیها میتواند در آزمایشگاه و در اتصال با مواد رادیواكتیو (طی روندی كه نشان دار كردن نامیده میشود ) ساخته شوند . این مواد بداخل بدن تزریق و بدنبال سلولهای سرطانی تخریب شده میگردند . این روش میتواند ریسك آسیب پرتویی سلولهای سالم را به حداقل برساند . موفقیت در این تكنیك به تشخیص صحیح ماده رادیواكتیو و مشخص كردن دوز مؤثر و ایمن مورد استفاده در این شیوه بستگی دارد . استفاده از رادیوایمونوتراپی در برخی از تومورها شامل لوسمی ، NHL ، Colorectal و تومورهای كبد ، ریه‌ ، مغز ، پروستات ، تیروئید ، پستان ، تخمدان و لوزالمعده تحت بررسی است .

 

 

 

 

 

 

 

مراقبتهاي پرستاري در راديوتراپي و شيمي درماني

مقدمه

سرطان يكي از بيماريهاي ترسناك بشري   و يكي از كهن ترين بيماريهاي شناخته شده توسط بشر است . اين بيماري براي قرنها جز معماها بوده است و اگر چه با پيشرفتهاي علمي جديد علت بسياري از سرطانها ، روشهاي پيشگيري ، درمان و كنترل آنها شناخته شده است اما هنوز تا حدود زيادي جز معماها باقي مانده است .سرطان گروه بزرگي از بيماريها بالغ بر 200 بيماري است كه به عنوان مشكلي جهاني افراد را  با نژاد و سن و جنس و وضعيت اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي متفاوت متاثر مي سازد با پيشرفت تدريجي سرطان ، تخمين زده مي شود كه تا سال 2020 ميلادي حدود 15 ميليون مورد جديد سرطان در جهان شناسايي شده و 10 ميليون مرگ بر اثر سرطان رخ دهد

 

درمان سرطان

جراحي ، شيمي درماني ، راديوتراپي ،ايمونوتراپي،  هايپرترمي ، پيوند مغز استخوان ، ژن درماني و درمان با ليزر از جمله روشهاي درمان سرطان محسوب مي شود    شواهد حاكي از آن است كه تركيبي از جراحي ، پرتو درماني ، شيمي درماني و احتمالا ايمني درماني به طور چشمگيري ميزان بهبودي را بالا مي برد . جراحي و پرتودرماني به صورت موضعي و شيمي درماني بطور سيستميك عمل مي كند . جراحي و پرتو درماني با كاهش دادن حجم و ظرفيت تومور ، بيمار را براي موثر تر شدن شيمي درماني و يا ايمني درماني آماده مي كند به اين ترتيب تداير پزشكي در سرطان پيچيده بوده و غالبا شامل تركيبي از چند نوع درمان است .  انتخاب روش درمان مناسب براي سرطان بسته به نوع بدخيمي ،  نوع سلول ،  مرحله بيماري ، وجود متاستاز ووضعيت بيمار متفاوت است .

اگر چه جراحي ، شيمي درماني ، راديو تراپي و هورمون درماني به عنوان رايجترين روشهاي مورد استفاده در درمان سرطان   ميزان بقاي اين افراد را افزايش داده است اما اين روشهاي درماني  به نوبه خود سبب بروز عوارض جانبي كوتاه و بلند مدت در بيماران مي شوند   عدم كنترل مناسب اين عوارض سبب تشديد اثرات منفي بر كيفيت زندگي بيماران شده و ممكن است هر نوع مزيتي از اين افزايش بقا را به دليل  افزايش هزينه هاي عوارض جانبي خنثي كند . عوارض جانبي مي تواند كنترل بيماري را مشكل و هر جنبه اي از زندگي را متاثر سازد. اين در حالي است كه كنترل علائم مرتبط با سرطان و درمان آن ، به عنوان يك جزئ مهم در درمان سرطان براي بيماران تحت شيمي درماني و راديو تراپي مي باشد   در اين ميان بر نقش پرستاران در شناسايي و كنترل به موقع اين عوارض تاكيد شده است.

 

پرستاري در سرطان

پرستاري انكولوژي ( oncology nursing ) ، شاخه اي از پرستاري است كه در تلاش براي افزايش كيفيت زندگي مبتلايان به سرطان مي باشد .  پرستاري سرطان در حقيقت چالشي است خلاقانه ، ماهرانه و با تشريك مساعي ساير پرسنل درماني( 10 ص 2) پرستاران به عنوان يكي از اعضاي تيم درمان نقش مهمي در تشخيص ، درمان و مراقبت از بيماران سرطاني دارند و از آنجا كه پرستار ، وقت بيشتري را نسبت به ديگر اعضاي تيم درمان با بيمار مي گذراند ، شايد اولين شخصي باشد كه نياز بيمار و خانواده اش را تشخيص مي دهد.

مداخلات پرستاري در سرطان را مي توان به دو دسته كلي تقسيم نمود :

مداخلات پرستاري در برخورد با نيازهاي رواني _ اجتماعي

 مداخلات پرستاري در برخورد با نيازهاي فيزيولوژيك

در برخورد با نيازهاي رواني _ اجتماعي بيمار مبتلا به سرطان تحت درمان  بايد به نكات زير توجه شود :

 

مكانيسمهاي از عهده برآيي موجود در بيمار را شناسايي و حمايت كنيد (روحي / ادراكي / رواني حركتي و بين فردي(

    حمايت رواني را با كار بر روي رفتار بيمار ايجاد كنيد .

    از دادن اطمينان كاذب مجدد خودداري كنيد .

    به بيماران و خانواده هاي آنها براي بيان احساسات فرصت دهيد .

    در برخورد با مشكلات ، بي آلايش ، صادق و خلاق باشيد .

    از اميدواري حمايت كنيد اما از دادن اميد كاذب اجتناب نماييد .

    حس استقلال بيمار را پرورش دهيد .

    به بيماران اجازه شركت در تصميم گيري را بدهيد .

    با دقت و توجه گوش كنيد .

    به سوالات در حد امكان پاسخ داده و درباره آزمايشات و درمانها اطلاعاتي بدهيد .

    در صورت لزوم با ساير اعضاي حرفه اي تيم بهداشتي ، از جمله پرستار متخصص انكولوژي مشورت كنيد .

    بيماران و خانواده هاي آنان را به سوي مسئوليتهايي كه نمي توانند بر دوش گيرند ، سوق ندهيد .

    فرضيات را تاييد كرده و به بيماران براي توصيف ، توضيح و شناخت دلايل احساساتشان كمك كنيد و از روش فيد بك استفاده كنيد .

    از توضيحات ساده و واضح استفاده كنيد .

    اجازه دهيد كه بيماران و خانواده شان بدانند كه احساساتشان طبيعي است.

مراقبتهاي پرستاري در برخورد با نيازهاي فيزيولوژيك در رابطه با درمانهاي پزشكي از جمله شيمي درماني  واشعه درماني است كه مورد بحث قرار خواهد گرفت.

 

تعريف شيمي درماني

شيمي درماني به معناي استفاده از داروهاي ضد سرطان با هدف تخريب هر چه بيشتر سلولهاي تومور همراه با حداقل اثر بر روي سلولهاي سالم است  به عبارتي شيمي درماني استفاده از داروهاي كشنده سلول در درمان سرطان است . اين روش يكي از 4 روش رايج درمان سرطان در كنار جراحي ، راديوتراپي و بيوتراپي است.

 

ويژگي ها و موارد كاربرد

در مقايسه با جراحي و راديوتراپي، شيمي درماني به عنوان يكي از مهمترين روشهاي درمان سرطان داراي مزيتهايي است ازجمله تاثير سيستميك آن در از بين بردن سلولهاي سرطاني در سراسر بدن در مقايسه با اثر موضعي جراحي و راديو تراپي درمان ، كنترل و تسكين علائم  بيماري از اهداف استفاده از اين روش درماني مي باشد.

شيمي درماني ممكن است به يكي از صورتهاي زير استفاده شود :

 

1. Adjuvant therapy

 

دوره اي از شيمي درماني در تركيب با ساير روشها ( جراحي / راديوتراپي / بيوتراپي(

 

2. Neoadjuvant chemotherapy 

 

تجويز شيمي درماني قبل از جراحي جهت كوچك (  (shrink نمودن تومور

 

3 . Primary therapy

 

درمان بيماري كه سرطان موضعي دارد و براي او درمان جايگزين در دسترس است

 

4. Induction chemotherapy 

 

درمان بيماري كه براي سرطان او درمان جايگزين وجود ندارد

 

5. Combination therapy

 

تجويز دو يا تعداد بيشتري از عوامل شيمي درماني جهت درمان سرطان ( افزايش عملكرد ساير داروها با اثر سينرژيك داشتن ) . به عنوان مثال رژيم   CMF  ؛ تركيب سه داروي  سيكلوفسفامايد / متوتروكسايد / فلوئويوراسيل است كه در درمان سرطان سينه استفاده مي شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

راههاي تجويز داروهاي شيمي درماني

1. روش خوراكي ( قرص / كپسول / محلول )     ( سايتوكسان – متوتروكسايت – مركاپتوپورين(

2.  داخل عضلاني    ( آسپارژيناز(

3. زير جلدي    ( بلئومايسين (

4. موضعي

5. داخل شرياني     ( فلوكسوريدين (

6. داخل حفره اي ( نظير داخل مثانه اي (

7. داخل پريتونئال

8. تزريق در مايع مغزي نخاعي     ( سيتارابين (

9. داخل وريدي  ( push or bolus  /  infusion )   ( اكثر داروهاي شيمي درماني به اين روش مورد استفاده قرار مي گيرند (

كه در اكثر موارد به منظور تاثير بهتر داروها از روش سيستميك خوراكي و داخل وريدي استفاده مي شود و روشهاي زير جلدي ، داخل عضلاني و جلدي به دليل اثرات آسيب زننده به بافت ، كمتر مورد استفاده قرار مي گيرند.

 

نقش پرستار در شيمي درماني

كمپبل (Campbell) تدابير پرستاري را به 4 دسته تقسيم مي كند :

    تدابير درماني (nursing treatment) شامل مراقبتهاي محافظي و حمايتي است كه با انجام اين اعمال پرستار به تنظيم و حفظ محيط داخلي و خارجي بدن ، حمايت از انجام اعمال طبيعي بدن بيمار ، فراهم نمودن آسايش و راحتي بيمار ، تسهيل نكات بهداشتي و سرانجام پيشگيري از بيماري و صدمات مي پردازد .

    مشاهدات پرستاري (nursing observation) شامل مراقبتهايي است كه توسط معاينه ، نظارت و نگاه كردن و كنترل علائم بيمار انجام مي گيرد .

    آموزش بهداشت (health education) شامل مراقبتهايي كه به افزايش اطلاعات مربوط به سلامتي و توصيف آن مي پردازد .

    آخرين نوع از تدابير پرستاري (medically delegated activities ) ، فعاليتهايي است كه به اجراي دستورات و درمانهاي طبي كه پزشك توصيه مي كند مربوط شده و اين تدابير تحت نظارت پزشك انجام مي گيرد.

 

Procedure for Administering Chemotherapy Drugs   

    قانون بيمار صحيح / داروي صحيح / دوز صحيح /  روش تجويز صحيح و زمان صحيح را با دستور پزشك چك كنيد

    سابقه و احتمال آلرژي و حساسيت را با بيمار چك كنيد . وسايل لازم مورد استفاده در آنافيلاكسي را در دسترس قرار دهيد

    عوارض جانبي و سميتهاي احتمالي را پيش بيني كرده و براي پيشگيري از آنها برنامه ريزي كنيد

    تستهاي آزمايشگاهي مربوط را بررسي كنيد

    جهت شروع درمان  از بيمار رضايت آگاهانه بگيريد

    وسايل و تجهيزات مناسب را آماده كنيد

    ميزان مناسب دارو را محاسبه و به روش آسپتيك آماده كنيد

    مراحل كار را به بيمار و خانواده اش توضيح دهيد

    داروهاي ضد استفراغ يا ساير داروهاي تجويز شده (كورتونها ) را معمولا 20 تا 30 دقيقه قبل از شروع درمان تجويز كنيد

    محل تزريق وريدي را آماده كرده و پس از رگ گيري داروهاي شيمي درماني را تجويز كنيد . قبل و بعد از تزريق  هر دارو و در پايان تزريق ،  كمي محلول نمكي نرمال تزريق گردد . اين عمل جهت پيشگيري از تركيب داروها وپيشگيري از آسيب وريدي صورت مي گيرد

    بيمار را در فواصل زماني مختلف طي دريافت دارو از نظر علائم ناخواسته بررسي كنيد

    تمام وسايل مصرف شده و داروهاي استفاده نشده را به روش صحيح از محيط اطراف بيمار دور كنيد

    اقدامات انجام شده را با ذكر تاريخ و ساعت و نام ثبت كنيد.

 

 نكات ايمني هنگام آماده کردن دارو

    دستها را بطور كامل بشوييد

    از گان مخصوص با نفوذ پذري كم ، بدون پرز ، جلو بسته با آستينهاي بلند و مچ كشي استفاده كنيد

    از دستكش جراحي لاتكس پودر نزده استفاده كنيد ( دستكشهاي پودر زده مي تواند باعث تماس دست با دارو از طريق باقيمانده پودر شوند (

    در صورت امكان از دو جفت دستكش استفاده شود

    ماسكهاي جراحي مانع استنشاق دارو نمي شوند ، بنابراين اتاق مخصوص آماده كردن دارو بايد داراي تهويه مناسب به سمت خارج باشد

    استفاده از قفسه ايمني بيولوژيك ( Biological safety cabinet  ) هنگام آماده كردن دارو ضروري است . در صرت عدم وجود اين سيستم از يك رسپيراتور با فيلترهاي قوي به همراه پوششهاي پلاستيكي صورت استفاده گردد

    تمام سطوح قفسه و مكان آماده سازي دارو قبل و بعد از آماده سازي با الكل 70 % و حوله يكبار مصرف تميز كنيد

    در تمام مراحل آماده سازي دارو از روش آسپتيك استفاده كنيد

    از پر نمودن بيش از حد ظروف دارو خودداري كنيد و حلال را به آهستگي به ظرف اضافه كنيد

    هنگام باز كردن آمپولهاي شيشه اي  ، از يك گاز استريل يا پنبه آغشته به الكل در اطراف گردن آمپول استفاده كنيد ، آمپول را در فاصله اي دورتر از بدن باز كنيد  

     از تماس دست با دهان و چشم اجتناب كنيد

    از خوردن ، آشاميدن ، استعمال سيگار ، جويدن آدامس و نگهداري غذا در محل آماده سازي دارو يا نزديك آن خودداري كنيد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 پيشگيري از نشت دارو به خارج از رگ

مجمع پرستاران سرطان ، جهت پيشگيري از نشت دارو اقدامات زير را مهم اعلام كرده اند :

    تريق داروهاي شيمي درماني توسط پرستاران مجرب و كار آزموده

    انتخاب دقيق وريد مناسب

    تكنيك صحيح و دقيق در ورود به داخل رگ و استفاده از سر سوزنهاي مناسب  (شماره هاي  19 تا 21 (

    تزريق دقيق دارو در محيطي آرام و بدون عجله

    تعويض محل تزريق در دفعات متوالي تزريق

    رقيق نمودن كامل دارو طبق دستور العمل

    مشاهده دقيق عضو در طول تزريق از نظر علائم نشت دارو به داخل بافت ( پر رنگي / سوزش / قرمزي / التهاب و عدم برگشت دارو(

    كنترل برگشت خون از محل داخل وريدي در قبل ، حين و بعد از انفوزيون داروهاي تاول زا

در صورت مشاهده علائم و نشانه هاي نشت دارو اقدامات زير ضروري است :

    توقف تزريق داروي شيمي درماني

    حفظ سوزن يا آنژوكت در محل

    آسپيره كردن هر نوع داروي باقيمانده ، خون درون لوله ، سوزن و يا بافت

    تزريق داخل وريدي پادزهر تجويز شده  :

×      سديوم تيوسولفات  براي   مكلورتامين

×      ريمزو  براي  ميتومايسين

×      هيالورونيداز   براي   آلكالوئيدهاي وينكا

توجه : در صوت عدم امكان آسپيره كردن دارو از محل ، پادزهر تزريق نمي شود ، در اين موارد سوزن يا آنژيوكت بايد خارج و پادزهر يا كورتون ( جهت رفع التهاب ) به روش زير جلدي دور تا دور ناحيه نشت دارو با سوزن شماره 25 تزريق گردد .

    خودداري از كاربرد فشار بر ناحيه مبتلا

    پوشاندن ناحيه با پانسمان استريل

    استفاده از كمپرس گرم يا سرد بر روي ناحيه

    بالا قرار دان عضو مبتلا

    مشاهده ناحيه به طور منظم از نظر قرمزي ، نكروز و درد

    ثبت تاريخ / ساعت / اندازه و نوع سوزن / محل ورود / توالي دارويي / روش تجويز / مقدار تقريبي داروي نشت شده / مداخلات پرستاري انجام شده / شكايات بيمار / ظاهر محل و توجهات پزشكي انجام شده.

 

عوارض جانبي شيمي درمانی

مسلما در كنار اثرات درماني شيمي درماني، يكسري عوارض جانبي نيز وجود دارد . دريك تقسيم بندي كه توسط (پري و ياربرو) در سال 1984 ،  بر اساس زمان وقوع عوارض جانبي ناشي از شيمي درماني صورت گرفته است ، عوارض شيمي درماني به صورت زير معرفي شده است :

1. عوارض فوري :  ساعتها يا روزها بعد از تجويز دارو  بروز مي كنند و شامل تهوع _ استفراغ _ فلبيت _ افزايش اسيد اوريك خون _ نارسايي كليه _ آنافيلاكسي و راشهاي پوستي مي باشند .

2. عوارض زودرس : روزها يا هفته ها بعد از تجويز دارو رخ مي دهند و شامل لكوپني _ ترومبوسيتوپني _ آلوپسي _ اسهال _ استوماتيت _ مگالوبلاستوزيس  و خستگي مي باشند .

3. عوارض ديررس :  هفته ها يا ماهها بعد از تجويز دارو بروز مي كنند و شامل كم خوني _ آسيب كبدي _  فيبروز ريوي _  فقدان اسپرم و هايپر پيگمانتاسيون مي باشند .

4 . عوارض تاخيري : ماهها يا سالها بعد از تجويز دارو رخ مي دهند و شامل كم كاري گنادها _ عقيمي _ يائسگي زودرس  و بدخيمي ثانويه مي باشند.

 

عوارض داروهاي شيمي درماني به تفكيك داروها

×      درد

 (متوتروكسايت با  سردرد ، تاكسول و تاكسوتر با نروپاتي محيطي ، وين بلاستين با درد عضلاني ، وين كرسيتين با دردهاي شكمي(

×      آلوپسي و نازك شدن مو       

(سيكلوفسفامايد ، متوتروكسايت ، تاكسول ، وين بلاستين(

×      آنوركسي

×      يبوست

  ( وين بلاستين و وين كرسيتين با ايلئوس (

×      اسهال

Advia Doacrobicin) ، 5 فلويوراسيل ، متوتروكسايت(

×      التهاب مثانه

 (سيكلوفسفامايد  با خونريزي مثانه(

×      افسردگي

×      خستگي   

(وين كريستين ، وين بلاستين و سيس پلاتين (

×      لكوپني

(farma Epirobicin  )

×      ترومبوسيتوپني

×      آنمي

 تضعيف مغز استخوان  ( خطر ناكترين و كشنده ترين عارضه جانبي داروهاي شيمي درماني(

( داروهاي دسته آلكيل كننده مانند بوسولفان / كلرامبوسيل و نيتروزئوره ها نظير سيسپلاتين / كارموسيتين و لوموسيتين داراي سميت خاصي بر روي مغز استخوان هستند.

 

×      التهاب مخاط (ركتال(

×      التهاب مخاط ( واژينال (

×      تهوع و استفراغ      

(سيسپلاتين ، كاربوپلاتين ، 5 فلويوراسيل ، جمزار، ميتومايسين ، متوتروكسايت ، تاكسوتر، وين بلاستين (

×      التهاب حلق و مري

×      تغييرات پوستي

( تاكسول ، جمزار (

×      استوماتيت  

 ( 5 فلويوراسيل  ، تاكسوتر ( velba ) )

توجه : كاهش سلولهاي سفيد خون ( Absolute Neutrophil Count  < 1000 در ميليمتر مكعب ) و پلاكتها ( كمتر از 20000 در ميلي متر مكعب ) به دنبال تضعيف مغز استخوان ، فرد را در معرض عفونت و خونريزي ( دو عامل اصلي مرگ بيماران سرطاني ) قرار مي دهد .

توجه : Nadir  ، اصطلاحي است كه براي مدت زمان بعد از تزريق داروي شيمي درماني كه در آن سلولهاي سفيد و يا پلاكتها به كمترين حد خود مي رسند به كار مي رود . اكثر داروهاي مضعف مغز استخوان داراي نادير 7 تا 14 روز  بعد از تزريق دارو هستند . بنابراين كنترل مقادير گلوبولهاي سفيد و پلاكتها در زمان نادير در تعيين سميت دارو و تعديلات لازم در مقدار آن ضروري است.

 

Nursing Diagnosis

    اضطراب و ترس  در ارتباط با فرايند شيمي درماني و عوارض آن

    كمبود آگاهي در مورد عوارض جانبي شيمي درماني و روشهاي مراقبت از خود

    تغيير در غشاي موكوسي دهان ( موكوزيت ) در ارتباط با عوارض دارو ها

    احتمال خطر در ارتباط با تضعيف سيستم ايمني ( كم خوني / عفونت / خونريزي (

    تغيير در وضعيت تغذيه كمتر از نياز بدن در ارتباط با تهوع و استفراغ / آنوركسي

    تغييرات بينايي و شنوايي ناشي از مسموميتهاي دارويي  ( ارسنيك(

    اختلال در تصوير ذهني از خود ناشي از آلوپسي

    اختلال در آسايش در ارتباط با درد ناشي از عوارض جانبي عوامل شيمي درماني و  متاستاز استخواني.

 

Major System Toxicity or Dysfunction and  Nursing Management 

 

مسموميت قلبي    cardiac toxicity

ü      بررسي وضعيت قلب قبل از شروع درمان از نظر نوار قلب / كسر تخليه / آنزيمهاي قلبي و بعد از شروع دارو از نظر تاكيكاردي / كوتاهي تنفس / اتساع وريد ژوگولار / ريتم گالوپ و ادم قوزك پا

 

مسموميت خوني hematopoietic toxicity

ü      كنترل WBC / كنترل Hg  و Hct  / كنترل شمارش پلاكت / استفاده از وسايل و تجهيزات استريل در تزريق و اكسيژن تراپي / آموزش بهداشت جنسي/ بررسي و مشاهده از نظر علائم خونريزي / اعمال فشار ملائم بر روي وريد 3 تا 5 دقيقه / كنترل محيط از نظر وجود وسايل تيز.

 

مسموميت كبدي hepatic toxicity

ü      بررسي تستهاي عملكرد كبدي ( LDH / SGOT / SGPT ) بيليروبين . زمان پروترومبين  و گزارش به پزشك در صورت مشاهده زردي ، حساسيت در ناحيه كبد و تغيير رنگ ادرار و مدفوع

 

واكنشهاي افزايش حساسيت hypersensitivity reaction

ü      بررسي از نظر علائم ضعف ، خواب آلودگي ، حس خارش و سوزش دردست و پاها ، خشونت صدا ، درد فك و چانه ، توهم ، افسردگي ، ضعف يا فقدان رفلكسهاي عميق تاندون ، عدم تعادل در راه رفتن ، يبوست شديد و فلج روده اي.

تغييرات متابوليكي  metabolic alterations   

ü      كنترل علائم افزايش Ca   / k  / Na / گلوكز / اوره و كنترل علائم كاهش  Ca / Mg / Na

 

مسموميت عصبي neurotoxiity    

ü      طبق دستور amifostine ( Ethyol)   تجويز شود . قبل از شروع درمان  بررسي سيستم عصبي پايه صورت گيرد

 

مسموميت شنوايي ototoxicity

ü      amifostine ( Ethyol) تجويز شود . قبل از شروع درمان  اوديوگرام  پايه بررسي شده علائم كاهش شنوايي و وزوز گوش و سرگيجه بررسي و گزارش شود

 

مسموميت ريوي pulmonary toxicity

ü      بررسي عملكرد ريوي و گزارش علائم تنگي نفس ، سرفه خشك ، رال ، تاكيپنه و تب ( سالمندان در خطر بیشترند.

 

مسموميت كليويrenal system toxicity

ü      بررسي كليريانس كراتينين 24 ساعته قبل از درمان ( 2 تا 3 ليتر براي 24 ساعت قبل و بعد از درمان )  تشويق مصرف مايعات كافي ( 2 تا 3 ليتر در 24 ساعت قبل و بعد از درمان )  كنترل جذب و دفع و تغييرات وزن

 

 

 

اختلال سيستم توليد مثل reproductive system dysfunction  

ü      آموزش و مشورت در مورد اجتناب از بارداري تا 2 سال بعد از شيمي درماني . دادن آگاهي در مورد مصرف ضد بارداري ها . آگاه كردن بيمار در مورد احتمال ناباروري موقتي يا دائمي و كاهش ليبيدو . زنان ممكن است علائم آمنوره ، برافروختگي ، بي خوابي ، مقاربت دردناك و خشكي واژينال را داشته باشند در اين مورد  استروژن درماني مفيد است  . مردان با تهيه بانك اسپرم قبل از شروع درمان مي توانند امكان باروري خود را داشه باشند.

 

 

Patient Teaching for Self _ Management of Most Common  Side  Effects from Chemotherapeutic Drugs

 

Infection 

 

آموزش

     رعايت نكات بهداشتي : استفاده از مسواك و ليف حمام اختصاصي ، حمام روزانه ، شستن دستها

     اجتناب از مصرف آبي كه بيش از 15 دقيقه مانده باشد

     اجتناب از مصرف سالاد، ميوه جات و سبزيجات خام

     اجتناب از قرار دادن گل و گياه تازه در اتاق

     اجتناب از مصرف گوشتهاي كباب شده  با نيم پز. 

 

 

 

مداخله پرستاري

     كنترل شمارش گلوبولهاي سفيد و در صورت لكوپني كمتر از 3000 در ميلي متر مكعب :

     كنترل علائم حياتي به ويژه درجه حرارت بدن هر 4 ساعت

     مشاهده دهان ، غشائ مخاطي و نواحي باز ( IV line  ) هر 4ساعت

     نمونه برداري از تمام نواحي مشكوك بدن جهت كشت فوري و اطلاع فوري به پزشك

     رعايت نكات آسپتيك در تمامي روشهاي تهاجمي مراقبتي

     در صورت امكان قرار دادن بيمار در اتاق خصوصي 

     كاهش تعداد مراقبت كنندگان

     تعويض روزانه پانسمان و مسير داخل وريدي

     تشويق و كمك به بيمار در انجام سرفه موثر ، ئتنفس عميق و فعاليت به ميزان مناسب

     اجتناب از سوند گذاري داخل مثانه تا حد امكان

     در صورت ANC   كمتر از 1000 در ميلي متر مكعب خون و حرارت بيش از 38  درجه سانتي گراد  ( 101 درجه فارنهايت ) ممكن است با نظر پزشك معالج تجويز دارو متوقف شود.

 

 

 

 

 

 

Bleeding

 

آموزش

     استفاده از مسواك نرم و ريش تراش برقي ، عدم استفاده از نخ دندان با پلاكت كمتر از 50000 در ميلي متر مكعب

     اجتناب از مصرف داروها حتي آسپيرين و يا مسكنهاي ديگر بدون تجويز پزشك

     كاربرد فشار ملايم 3 تا 5 دقيقه بر روي مكانهاي تزريق

     مراجعه فوري به پزشك در صورت مشاهده هر گونه خونريزي خودبخودي از بيني ، لثه ها ، ادرار خوني ، خون در مدفوع و يا كبود شدگي ناگهاني در بافتهاي بدن

 

 مداخله پرستاري

      كنترل شمارش پلاكتها و  PT , PTT, Hb

     بررسي مصرف داروهاي موثر بر خونريزي (آسپيرين )  و زمان انعقاد

     بررسي عوامل موثر بر فرايندهاي انعقادي مانند تب ، عفونت خون ، اختلال فعاليت كبدي و ....

     مشاهده از نظر خونريي از بيني ، لثه ، وجود پتشي و كبود شدگي سريع ، هماچوري ، ملنا ، هماتمز و خلط خوني ، هايپر منوره و علائم خونريزي داخل ججمه ( تحريك پذيري / كاهش حس /  عدم تساوي مردمك ها / سر درد و عدم تعادل )

     اجتناب از روشهاي درماني و تشخيصي مقعدي و تزريقات عضلاني

     پد گذاري ميله هاي كنار تخت و برداشت وسايل اضافي از اتاق در صورت شمارش پلاكتي كمتر از 50000 در ميلي متر مكعب

     شمارش پلاكتي كمتر از 100000 ممكن است نياز به توقف شيمي درماني داشته باشد  ( 14 ص 136 )

 

 

Aches & Pains

 

آموزش

     داروهاي ضد درد بايد به طور منظم خورده شوند

     يبوست ، خشكي دهان و خواب آلودگي از جمله عوارض داروهاي ضد درد است

     استراحت و استراتژيهاي آرامسازي نظير موسيقي ، ورزش آرام سازي پيشرونده ، انحراف ذهن و تصور سازي مثبت  در كنترل درد موثرند

 

مداخله پرستاري

     بررسي محل ، شدت ، كيفيت و دوره درد  ( 12 ص 648)

     كنترل درد در اين بيماران نياز به دارو داشته و نبايد به دليل احتمال اعتياد جسمي ، از دادن مقادير موثر مسكنهاي مخدر  ( در صورت تجويز ) در اين افراد اجتناب شود

     از مصرف دارو نما جهت تسكين درد در بيماران سرطاني اجتناب شود زيرا اثرات تسكيني محدودي داشته و به دليل درد شديد در بيماران سرطاني ممكن است اثرات درماني مطلوب را كاهش دهد

 

 

 

 

 Alopecia   (  Hair Loss & Hair Thinning

 

آموزش

     ريزش مو 10 تا 21 روز بعد از تجويز دارو رخ مي دهد

     ريزش مو موقتي است و هنگامي كه دارو قطع شود مجددا رويش مي يابد ( عموما  2 تا 6 ماه بعد از درمان  )

     ريزش مو ممكن است به صورت ناگهاني و به مقدار زيادي رخ دهد بنابراين قبل از اينكه ريزش شروع شود كلاه گيس ، كلاه روسري ، مناسب را انتخاب كنيد

     از سشوآر كردن مو ، مجعد كننده هاي مو ، شامپوهاي زبر كننده و شستشوي مكرر مو ، رنگ مو و گيره هاي مو خودداري كنيد

     سر و گردن خود را  بپوشانيد تا در تابستان از آفتاب سوختگي شديد و در زمستان از سرماي شديد محافظت شود ( 12 ص648)

     بهتر است قبل از شروع شيمي درماني موهاي خود را كوتاه كنيد

     از شامپوي ملايم ( شامپو بچه ) استفاده كنيد و هفته اي يكبار موهايتان را شامپو كنيد

     از نرم كننده هاي پوست سر يا پماد A+ D جهت كاهش خارش و تحريك سر با مشورت پزشك استفاده كنيد.

 

 

 

 

 

Anorexia

 

آموزش

      سعي كنيد با ساير افراد خانواده و يا با دوستان خود در فضايي مناسب و جذاب با موسيقي ملايم غذا بخوريد

     سعي كنيد قبل از خوردن ، با شستشو و تميز كرن دهان ، براي خوردن آماده شويد

·              غذا را در وعده هاي متعدد ولي با حجم كم مصرف كنيد ( 5 تا 6 نوبت در روز

·              از خوردن مايعات همراه با غذا اجتناب كنيد تا از احساس پري در شما جلوگيري شود

     از مواد غذايي پر پروتئين نظير تخم مرغ ، محصولات لبني  ( شير ، ماست ، پنير ) ، روغن بادام زميني ، ماهي و حبوبات استفاده شود

     به نظر مي رسد ، صبحانه وعده اي است كه در طول روز نسبت به ساير وعده ها بهتر تحمل مي شود ،  سعي كنيد يك سوم از كالري روزانه خود را در اين زمان بگنجانيد

 

   مداخله پرستاري

     بررسي تاريخچه و عادات غذايي ، كنترل سطوح ترنسفرين سرم و كاهش وزن

     بررسي از نظر تغيير در حس مزه و سير شدن سريع

 

Constipation

 

آموزش

     از مواد غذايي پر فيبر نظير محصولات برگ سبز ، سبوس ، ميوه جات تازه ، سبزيجات و ذرت بو داده زياد استفاده كنيد

     مايعات كافي در طول روز استفاده كنيد ( آب ،  آب ميوه تازه ، آلو ، مايعات گرم به هنگام شب)

     در صورت احساس دفع فورا به دستشويي رفته و عمل دفع را به تاخير نياندازيد

     براي دفع زمان خاصي را در نظر بگيريد ( صبحها بعد از صبحانه بهترين زمان براي عمل دفع است)

     در صورتي كه يبوست 3 روز يا بيشتر طول كشيد به پزشك مراجعه كرده و دستورات او را اجرا كنيد

     در طول روز ورزشهاي سبك نظير پياده روي را انجام دهيد

 

مداخله پرستاري

     تعيين عادات روده اي نرمال

     برسي الگوي دفع / قوام و دفعات مدفوع

     تشويق بيمار به داشتن فعاليت در حد تحمل 

 

Cystit

 

آموزش

     افزايش مصرف مايعات روزانه

     حداقل هر 4 ساعت در روز و حداقل 1 بار در طول شب دفع ادرار داشته باشيد

     در صورت بروز علائم خونريزي ( خون در ادرار ) ، سوزش ادرار ، درد ، تب و لرز فورا به پزشك گزارش دهيد

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 14:5  توسط   | 

رادیوتراپی

رادیوتراپی

 

پرتو درمانی چیست ؟

 

پرتو درمانی ( Radiotherapy ) استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا كوچك كردن بافتهای سرطانی است . در این روش در اثر آسیب DNA ، سلولهای ناحیه درمان ( بافت هدف ) تخریب و ادامه رشد و تقسیم غیر ممكن میشود . اگرچه پرتو علاوه بر سلولهای سرطانی به سلولهای سالم نیز آسیب میرساند ولی اكثر سلولهای سالم بهبودی خود را دوباره بدست می آورند . هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداكثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است . روشهای مختلفی برای پرتودهی و انتقال اشعه با قدرت نفوذ متفاوت وجود دارد ، علاوه براین تعدادی از روشهای پرتو دهی میتواند بطور دقیق و كنترل شده برای درمان ناحیه كوچكی از بافت بدون آسیب به بافت و اندام های اطراف استفاده شود ، در حالیكه برای درمان نواحی بزرگتر از انواع دیگر پرتو استفاده میشود . درتعدادی از بیماران هدف از درمان تخریب كامل تومور و بعضی كوچك كردن تومور یا كاهش علائم آن است . در هر بیمار طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامكان انجام میشود . نیمی از بیماران سرطانی پرتودرمانی‌ میشوند . پرتودرمانی ممكن است بصورت منفرد یا همراه با دیگر روشهای درمان سرطان ( شیمی درمانی یا جراحی ) مورد استفاده قرار گیرد حتی دربعضی موارد ممكن است بیش از یك روش پرتودرمانی به كار گرفته شود .

 

 

 

 

چه موقع رادیوتراپی مورد استفاده قرار میگیرد ؟

رادیوتراپی ممكن است برای درمان انواع تومورهای جامد شامل تومورهای مغز ، پستان ، گردن رحم (Cervix  ) ، حنجره‌‌ ، ریه ، پانكراس ، پروستات ، پوست ، نخاع ، معده ، رحم یا ساركومای بافت نرم و استخوان درمان لوسمی و لنفوم ( تومور سیستم لنفاوی ) و برخی تومورهای خوش خیم به كار رود . مقدار دوز مورد استفاده در پرتودرمانی به نوع تومور و بافت یا اندام های درمعرض آسیب بستگی دارد . برای بعضی از تومورها ، پرتودهی به نواحی غیرتومورال برای جلوگیری از رشد مجدد سلولهای سرطانی صورت میگیرد . این تكنیك ، پرتو درمانی پیشگیری كننده ( Prophylactic ) نامیده میشود . رادیوتراپی همچنین میتواند به كاهش علائم بیمار مثل درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان یا سایر بافت های بدن كمك كند . این تكنیك رادیوتراپی تسكینی ( Palliative ) نامیده میشود .

 

تفاوت بین رادیوتراپی خارجی ، رادیوتراپی داخلی (براكی تراپی ) و رادیوتراپی سیستمیك چیست ؟

پرتودهی ممكن است توسط دستگاهی خارج از بدن ( رادیوتراپی خارجی ) و یا توسط منبع پرتو در داخل بدن ( رادیوتراپی داخلی ) و یا توسط مواد رادیواكتیو باز درداخل بدن انجام شود ( رادیوتراپی سیستمیك ) . نوع پرتودهی به نوع تومور ، تحمل بافت های سالم اطراف محل آن ، مسافتی كه پرتو باید در داخل بدن طی كند همچنین به سلامت عمومی بیمار ، تاریخچه بیماری و اینكه آیا بیمار از روشهای دیگر درمان استفاده خواهد كرد یا نه و مجموعه ای عوامل دیگر بستگی دارد . دربیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعداری از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی ، داخلی ، سیستمیك همراه با هم و یا جداگانه استفاده میشود .

 

رادیوتراپی خارجی

پرتودرمانی یا رادیوتراپی خارجی معمولاً دربیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرد . در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه ، مغز ، پستان ، ركتوم ، پانكراس ، معده ، گردن رحم ، حنجره ، ریه ، پروستات و رحم استفاده میشود علاوه بر این رادیوتراپی خارجی ممكن است برای كاهش دردهای متاستاتیك و یا مشكلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

 

رادیوتراپی حین جراحی  Intraoperative Radiotherapy

این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است . IIORT  برای درمان تومورهای متمركز كه نمی توان آنها را به طور كامل خارج كرد و یا ریسك عود مجدد وجود دارد استفاده می­شود. بعد از خارج كردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یك دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده میشود ( بافت های سالم اطراف بوسیله شیلدهای مخصوصی حفاظت میشوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری میشود این روش ممكن است در درمان تومور های تیروئید ، gynecological , colorectal روده باریك و لوزالمعده ( پانكراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومور های مغز و ساركومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

 

رادیوتراپی داخلی  ( Brachy Therapy )

در این روش منبع تشعشع كه در یك پوشش نگهدارنده كوچك پیچیده شده در داخل تومور و یا بسیار نزدیك به آن قرار میگیرد و Implant یا ماده كاشتنی نامیده میشود . مواد كاشتنی ممكن است در شكلهای مختلف مانند سیمهای كوچك ، تیوبهای پلاستیكی ( كاتترها ) ribbans ( رشته ای ) كپسول و یا به شكل دانه ای وجود داشته باشد . مواد كاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته میشوند . در رادیوتراپی داخلی ممكن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد .

رادیوتراپی داخلی معمولاً به یكی از روشهای زیر انجام میشود كه هركدام به طور جداگانه توضیح داده شده است . در هر سه روش از مواد كاشتنی سربسته استفاده میشود .

 

رادیوتراپی داخل نسجی  ( Interstitial Rediotherapy )

در این روش ماده رادیواكتیو در داخل بافت یا نزدیك محل تومور قرار میگیرد . این روش در درمان تومور های سر و گردن ، پروستات ، گردن رحم (Cervix ) ، تخمدان ، پستان ، نواحی لگن و اطراف مقعد استفاده میشود . در رادیوتراپی خارجی پستان ممكن است یك دوز بیشتر ( Boost ) به روش داخل نسجی یا خارجی به بیمار داده شود .

 

رادیوتراپی داخل حفره ای  (Therapy Intracavitary )

در این روش منبع رادیواكتیو بوسیله یك اپلیكاتور در داخل بدن قرار میگیرد . این روش معمولاً در درمان تومورهای رحم استفاده میشود . محققان در حال مطالعه و بررسی انواع رادیوتراپی داخلی برای درمان دیگر سرطانها شامل پستان ، Bronchial ، گردنی ، مثانه ، دهانی ، Tracheal, Rectal ، رحم و واژن هستند .

 

 

 

 

 

رادیوتراپی سیستمیك : ( پزشكی هسته ای(

در این روش از مواد رادیواكتیو مانند  I131  Strontium89. به صورت خوراكی و یا تزریقی استفاده می­شود . این روش درمانی گاهی اوقات برای درمان سرطان تیروئید و لنفوم غیر هوچكینی بزرگسالان استفاده میشود . محققان در حال بررسی موادی هستند كه بتواند برای درمان دیگر انواع سرطان استفاده شود .

 

آیا پرتو درمانی باعث رادیواكتیو شدن بیماران میگردد ؟

بیماران تحت پرتودرمانی معمولاً نگران این موضوع هستند كه آیا این روش درمانی بدن آنها را رادیواكتیو خواهد كرد ؟ جواب این سؤال به نوع پرتو درمانی انجام شده بستگی دارد پرتو درمانی خارجی بیمار را رادیواكتیو نخواهد كرد و در این بیماران نیازی به دوری از افراد دیگر در طول درمان نیست .

در رادیوتراپی داخلی ( داخل نسجی ، داخل حفره ای ) كه با منابع رادیواكتیو سربسته انجام میشود بیمار ممكن است در بیمارستان بستری شود . در این مورد پیش بینی های لازم برای حفاظت پرتویی پرسنل بیمارستان و ملاقات كنندگان صورت خواهد گرفت . منابع سربسته بطور اساسی ناحیه اطراف خود را مورد تشعشع قرار میدهند ، بنابراین تنها ناحیه اطراف منبع ، و نه تمام بدن بیمار رادیواكتیو خواهد شد .

در رادیوتراپی سیستمیك از منابع رادیواكتیو سرباز كه وارد جریان خون میشوند استفاده میشود . مقداری از این مواد رادیواكتیو از طریق بزاق ، عرق یا ادرار بیمار از بدن خارج میشوند و تازمانیكه اكتیویته آنها به اتمام نرسیده است بدن رادیواكتیو است . بنابراین بعضی از مواقع پیش بینی های حفاظتی لازم برای افرادیكه در تماس نزدیك با بیمار هستند بكار میرود . پزشك و یا پرستار درصورت نیاز به اقدامات حفاظت پرتویی از این موضوع مطلع خواهند شد .

 

چگونه دوز تشعشع اندازه گیری میشود ؟

مقدار انرژی جذب شده در واحد جرم ماده دز جذبی یا دوز تشعشع نامیده می شود . تا قبل از سال 1985 واحد دوز جذبی ، راد (rad ) بود در حال حاضر از واحد گری ( Gy) استفاده میشود . یك گری برابر با rad 100 است ( 1cGy = 1 rad ) . دوز قابل تحمل بافتهای مختلف متفاوت است برای مثال كبد میتواند یك دوز مجموع cGy3000 را تحمل كند در صورتیكه كلیه ها قدرت تحمل cGy 1800 دارند . دوز مجموع معمولاً به دوزهای كوچكتر در تعداد جلسات معین كه به صورت روزانه داده میشود ، تقسیم میشود . این روش باعث افزایش تخریب سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت سالم میشود . برای نشان دادن میزان آسیب سلولهای سرطانی در مقایسه با سلولهای سالم از یك ضریب به نام نسبت درمانی (therapeutic ratio ) استفاده میشود .

 

منابع انرژی در رادیوتراپی خارجی جه منابعی هستند ؟

منابع پرتودهی مورد استفاده در رادیوتراپی خارجی ممكن است شامل انواع زیر باشد :

اشعه گاما یا x : این پرتوها از نوع تشعشع الكترومغناطیس محسوب میشوند ، ولی طریقه تولید آنها متفاوت است . پرتوهای x بوسیله دستگاهی به نام شتابدهنده خطی تولید میشوند . پرتوهای با انرژی پایین در تخریب سلولهای سرطانی سطحی و پرتوهای با انرژی بالاتر در درمان تومورهای عمقی تر بكار میرود . پرتوهای x میتوانند یك ناحیه بزرگ را مورد تشعشع قرار دهند . پرتوهای گاما از رادیو ایزوتوپهایی مثل ایدیدیوم Ir  و CO60   منتشر میشوند . هر عنصر در یك زمان خاص واپاشی و میزان متفاوتی از انرژی را آزاد میكند كه بر نفوذ آن به داخل بدن مؤثر است . در واپاشی كبالت پرتوی گاما منتشر میشود كه در درمان با Gamma knife  نیز مورد استفاده قرار میگیرد .

 

تشعشعات ذره ای ( Particle beams )

دراین روش از ذرات هسته ای پر انرژی به جای فوتون استفاده میشود . این روش درمانی ، رادیوتراپی ذره ای یا تشعشع ذره ای نامیده میشود .

تشعشعات ذره ای به وسیله شتابدهنده های خطی ، سنكروترن و سیكلوترون تولید میشود . ذرات شتابدار عبارتند از : الكترون كه به وسیله تیوب اشعه X تولید میشود ، نوترون ها كه به وسیله عناصر رادیواكتیو و تجهیزات مخصوص تولید میشوند . یونهای سنگین مثل پروتونها ، هلیوم و ذرات باردار كوچك یعنی مزون كه به وسیله شتابدهنده و یك سیستم مغناطیسی تولید میشوند . برخلاف پرتوهای ایكس و گاما ، پرتوهای ذره ای قدرت نفوذ كم دارند . بنابراین از این پرتوها معمولاً برای درمان تومورهای سطحی یا زیر جلدی استفاده میشوند .

 

درمان با پرتوی پروتون ( Proton beam therapy  )

در این روش از پرتوهای پروتونی استفاده میشود كه انرژی خود را در یك ناحیه كوچك ( Bragg peak ) از دست میدهند . در این ناحیه دوزهای بالا بر روی تومور با حداقل آسیب به بافتهای نرمال متمركز میشود . پروتون درمانی فعلاً در مراكز محدودی در ایالات متحده استفاده میشود . این شیوه برای درمان تومورهایی كه عمل جراحی مشكل یا پر مخاطره است به كار میرود . تحقیقات كلینیكی برای استفاده از این روش در درمان ملانومای چشم ، Retinoblastoma ( یك نوع تومور چشمی كه بیشتر در اطفال زیر 5 سال اتفاق می افتد ) ساركومای عضلات مخطط ، برخی انواع تومورهای سر و گردن ، پروستات ، مغز و ریه در حال انجام است .

 

منابع انرژی مورد استفاده در پرتو درمانی داخلی چه منابعی هستند ؟

منابع تشعشع مورد استفاده در رادیوتراپی داخلی عبارتند از : ایزوتوپهای رادیواكتیو مانند (I131 ) و Sr89 ، فسفر ،palladium  ، سزیم ، ایریدیوم ، فسفات یا كبالت ، منابع دیگری هم در دست بررسی هستند .

 

Stereo tactic radiosurgery & Stereo tactic Rodiotherapy

در روش اول از یك دوز بالا برای تخریب بافت تومورال در مغز استفاده میشود . سر بیمار در یك قالب مخصوص كه به جمجمه متصل است قرار میگیرد . از قالب به منظور تابش به خط مستقیم به تومور سر بیمار استفاده میشود . تابش دقیقاً در ناحیه مورد نظر خواهد بود . این روش بافتهای اطراف تومور عموماً از آسیب در امان خواهند ماند‌ . این شیوه به سه صورت انجام میگیرد :‌ روش متداول استفاده از فوتون های با انرژی زیاد شتابدهنده خطی كه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ Linac -based stereo tactic RT  نامیده میشود . در دومین روش از پرتوی گامای CO60 و در روش سوم از پرتوهای ذرات باردار سنگین مثل پروتونها و یونهای هلیوم Stereo tactic  استفاده میشود . این روش اكثراً در درمان تومورهای كوچك خوش خیم یا بد خیم مغز مثل مننژیوما ، و تومور هیپوفیز همچنین در درمان بیماریهای دیگر مثل پاركینسون ، صرع ، تومورهای متاستاتیك مغز ( تومورهایی كه از قسمتهای دیگر بدن انتشار یافته اند ) ، به صورت منفرد و یا همراه با رادیوتراپی تمام مغز مورد استفاده قرار میگیرند .

 

 

Stereo tactic Radiotherapy

در این روش از همان شیوه مورد استفاده در روش های قبل ولی با دوزهای پایین در تعداد جلسات متعدد استفاده میشود . دوزهای كم و تعداد جلسات زیاد نتیجه را بهبود بخشیده ، عوارض اشعه را به حداقل میرساند . این روش برای درمان تومورهای مغزی با همان روشی كه در قسمتهای دیگر بدن بكار میرود ، استفاده میشود .

در تحقیقات بالینی سودمندی این دو شیوه به صورت منفرد و یا همراه با دیگر روشهای پرتو درمانی در حال بررسی است .

 

دیگر روشهای مورد استفاده و یا تحت مطالعه برای بهبودی پرتو درمانی خارجی چیست ؟

تعدادی از تكنیكها و روشهای اصلاحی مورد استفاده یا تحت مطالعه برای افزایش اثرات رادیوتراپی خارجی به شرح زیر است :

-رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی 3-D Conformal Radiation Therapy

رادیوتراپی تطبیقی برخلاف طرح درمان های قدیمی سه بعدی است و از كامپیوتر برای هدف گیری دقیق تر تومور استفاده میشود . امروزه بیشتر متخصصین سرطان شناسی از این روش استفاده میكنند . تصاویر سه بعدی CT ، MRI  ، PET ویا SPECT تهیه و به كمك نرم افزارهای مخصوص ، پرتوهایی كه با شكل تومور مطابقت دارند طراحی میشود . چون در این تكنیك بافت سالم اطراف تومور به طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می توان استفاده كرد . استفاده از این روش در تومور های Nasopharyngeal  ، پروستات ریه ، كبد و تومور های مغزی نتایج بهتری در برداشته است .

 

- IMRT ( Intensity-modulated Radiation therapy )

در این روش كه یك نوع رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای  x با شدتهای متفاوت برای انتقال دوزهای متفاوت پرتو به نواحی كوچك بافت به طور همزمان استفاده میشود . در این تكنولوژی نیز دوزهای بالا به تومور و دوزهای كمتر به بافتهای سالم اطراف میرسد . در برخی تكنیكها بیمار دوز روزانه بیشتری دریافت میكند و زمان كل درمان كاهش و موفقیت درمان بیشتر میشود . IMRT  ممكن است عوارض جانبی درمان را كاهش دهد. پرتودهی در این روش بوسیله یك شتابدهنده خطی مجهز به كولیماتور Multileaf انجام میشود ( كولیماتور به شكل دادن دقیق پرتوها كمك میكند ) . با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور میشوند . پرتو ها تا حد امكان به طور دقیق با شكل تومور تطبیق داده میشوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراكز سرطان شناس به ندرت از این وسیله استفاده می كنند . این تكنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی ، سرو گردن ، حلق بینی ، پستان ، كبد ، ریه ، پروستات و رحم مورد استفاده قرار میگیرد . IMRT  برای هر بیمار و یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی گیرد.

 

پرتوهای LET Low و پرتوهای  LET High چه پرتوهایی هستند ؟

LET معرف میزان انرژی به جا مانده از پرتو در هنگام عبور از بافت است. با جذب انرژی بیشتر سلولهای بیشتری از بین میروند . LET پرتوها متفاوت است. برای مثال پرتوهای x ، گاما و الكترونها Low LET و poins و نوترونها ، یونهای سنگین high LET میباشند . تحقیق و بررسی در مورد پرتوهای High LET در حال انجام است . هزینه سنگین این تجهیزات و آموزشهای تخصصی مورد نیاز ، استفاده از این پرتوها را به مراكز اندكی در ایالات متحده آمریكا محدود كرده است .

 

طراحی درمان در پرتو درمانی به عهده چه كسی است ؟

مجموعه كاركنان هر مركز رادیوتراپی به طراحی و درمان بیمار كمك میكنند . تیم پرتو درمانی شامل رادیوتراپیست ، دوزیمتریست ( شخصی كه دوز كامل و دقیق پرتو را مشخص میكند ) ، فیزیست ( فردیكه كنترل دستگاه برای انتقال مقدار صحیح پرتو به محل تومور در بدن را انجام میدهد) و پرتوكار میباشد . معمولاً پرتو درمانی یك قسمت از درمان بیمار را شامل میشود در درمان تكمیلی معمولاً از شیمی درمانی استفاده میشود .

رادیوتراپیست Radiotion oncologist ، از همكاری با متخصص سرطان شناس اطفال ، جراح و رادیولوژیست ( پزشك متخصص در تهیه و تفسیر گرافیهای اندامهای بدن ) پاتولوژیست ( پزشك متخصص آسیب شناسی ) سود میبرد .

 

 

طراحی درمان چیست و چرا مهم است ؟

به دلیل تنوع روشهای پرتو دهی طراحی درمان یك گام اولیه و مهم برای درمان هر بیمار تحت پرتو درمانی است . قبل از پرتو درمانی گروه رادیوتراپی میزان و نوع پرتو را مشخص خواهند كرد .

اگر بیمار باید تحت پرتو درمانی خارجی قرار گیرد رادیوتراپیست از روشی به نام Simulation ( شبیه سازی ) برای مشخص كردن هدف پرتویی استفاده میكند در طول انجام Simulation بیمار به حالت آرام بر روی تخت قرار میگیرد و محدوده درمان توسط Simulation مشخص میشود . شبیه سازی همچنین ممكن است شامل CT یا سایر روشهای تصویر برداری برای كمك به پرتوكار در جهت طراحی پرتو دهی باشد . Simulation  ممكن است باعث تغییراتی در طراحی درمان و در نتیجه محافظت بیشتر بافت سالم از تشعشعات شود. نواحی كه باید تحت پرتودهی قرار گیرند توسط یك ماركر دائمی یا موقتی مثل خالكوبی مشخص میشود . این نشانه ها در اولین جلسه درمان برای تعیین محل دقیق پرتو دهی به كار میرود . بسته به نوع پرتو درمانی ، پرتوكار ممكن است از Mold یا وسایل دیگر برای بی حركت نگه داشتن بیمار در طول درمان استفاده كند . این وسایل معمولاً از فوم ، پلاستیك یا گچ ساخته میشوند . در بعضی موارد پرتوكار شیلدهایی را به منظور جلوگیری از نفوذ پرتو به ارگان و بافتهای اطراف محل درمان مورد استفاده قرار میدهد . زمانیكه شبیه سازی كامل شد تیم رادیوتراپی برای تصمیم گیری در مورد مقدار دوز مورد نیاز و چگونگی رساندن آن به محل مورد نظر و درمانهایی كه در مورد بیمار باید انجام گیرد تصمیم گیری میكند .

 

حساس كننده ها و محافظت كننده های پرتویی Radiosensitizers.radioprotectors ؟

حساس و محافظت كننده های پرتویی مواد شیمیایی هستند كه پاسخ سلول به تشعشع را تغییر می دهند . حساس كننده های پرتویی داروهایی هستند كه سلولهای سرطانی را نسبت به تشعشع حساستر می كنند . برخی از این تركیبات تحت مطالعه هستند . علاوه براین تعدادی از داروهای ضد سرطان مثل 5-flaurouracil و Cisplatin  سلولهای سرطانی را نسبت به رادیوتراپی حساستر میكنند .

 

محافظت كننده های پرتویی كه Radioprotectors هم نامیده میشوند داروهایی هستند كه سلولهای سالم را از آسیب ایجاد شده توسط تشعشع محافظت میكنند . این مواد ترمیم سلولهای غیر سرطانی آسیب دیده را تسهیل میكنند . Amifostine تنها دارویی است كه توسط اداره دارو و غذای ایالات متحده آمریكا (FDA ) بعنوان محافظت كننده پرتویی تأیید شده است . این دارو به كاهش خشك شدگی دهان ناشی از دریافت تشعشع زیاد در تومور غده پاروتید ( بنا گوشی ) كمك میكند . مطالعات دیگری برای تشخیص مؤثر بودن Amifostine در درمان سرطانهای دیگر در حال انجام است .

 

رادیوداروها (Radiopharmaceuticals ) چه داروهایی هستند و چگونه استفاده میشوند ؟

این داروها كه تحت عنوان رادیونوكلئوتید ها شناخته میشوند داروهای رادیواكتیوی هستند كه برای درمان انواع سرطان شامل تومور تیروئید ، تومور عود كرده قفسه سینه و تومور متاستاتیك استخوان استفاده میشوند . بیشترین استفاده مربوط به Samarium153  و Strontium89 می باشد . این داروها بوسیله FDA برای كاهش درد متاستاتیك استخوان تأیید شده است .

هردو دارو از طریق تزریق داخل وریدی و معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرند . بعضی مواقع این داروها به همراه رادیوتراپی خارجی استفاده میشود . انواع دیگر رادیونوكلئوتیدها P32 ، Rhodium186 و گالیم نیترات میباشد داروهای دیگری نیز تحت مطالعه و بررسی هستند .

 

 

 

شیوه های جدید رادیوتراپی چیست ؟

گرما درمانی ( استفاده از حرارت ) همراه با رادیوتراپی در حال مطالعه است محققان دریافته اند ، تركیب حرارت و پرتو میتواند میزان پاسخ دهی بعضی تومورها را افزایش دهد

محققین همچنین در حال مطالعه در مورد استفاده از آنتی بادیهای نشان دار برای انتقال تشعشع به طور مستقیم و صحیح به محل تومورند كه رادیوایمونوتراپی ( Radio immunotherapy ) نامیده میشود . آنتی بادیها ، پروتئینهای مخصوصی هستند كه بوسیله بدن در پاسخ به حضور آنتی ژنها ( موادیكه به عنوان عوامل خارجی توسط سیستم ایمنی در نظر گرفته میشوند ) ساخته میشوند . این آنتی بادیها میتواند در آزمایشگاه و در اتصال با مواد رادیواكتیو (طی روندی كه نشان دار كردن نامیده میشود ) ساخته شوند . این مواد بداخل بدن تزریق و بدنبال سلولهای سرطانی تخریب شده میگردند . این روش میتواند ریسك آسیب پرتویی سلولهای سالم را به حداقل برساند . موفقیت در این تكنیك به تشخیص صحیح ماده رادیواكتیو و مشخص كردن دوز مؤثر و ایمن مورد استفاده در این شیوه بستگی دارد . استفاده از رادیوایمونوتراپی در برخی از تومورها شامل لوسمی ، NHL ، Colorectal و تومورهای كبد ، ریه‌ ، مغز ، پروستات ، تیروئید ، پستان ، تخمدان و لوزالمعده تحت بررسی است .

 

آیا همزمان با از بین رفتن تومور ، سلولهای مجاور آسیب می بینند و آیا نگرانی بیماران نسبت به عوارض رادیوتراپی ،‌به جاست ؟

درست است که همزمان ، سلولهای اطراف تومور آسیب می بینند و این مسلما" یکی از عوارض رادیوتراپی است ، اما بیماران نباید در این مورد نگران باشند زیرا پزشک قبل از درمان ، کاملا" به این مساله توجه می کند و با توجه به منطقه تومور، میزان اشعه را طوری تنظیم می کند که کمترین آسیب به سلولهای اطراف برسد. درغیر اینصورت با یک بار اشعه دادن به میزان زیاد ، تومور به یکباره از بین می رفت و آسیب فراوانی نیز وارد می شد که قابل جبران نبود. در حقیقت آسیب سلولهای اطراف ، یک محدودیت برای رادیوتراپیست محسوب می شود.

 

آیا میزان اشعه مورد استفاده در مورد تمام اندام ها، یکسان است ؟

خیر میزان اشعه براسا س نوع و محل تومور انتخاب میشود. برای اندام های حساسی مثل ریه ، روده و معده میزان اشعه کمتر و برای دست و پا اشعه قوی تری استفاده خواهد شد.

 

عوارض جانبی رادیوتراپی چیست ؟

مهمترین عارضه جانبی رادیوتراپی ، عوارض پوستی و سوختگی محل مورد نظر است . ولی منظور از سوختگی در 90 درصد موارد تنها تغییر رنگ پوست و به ندرت سوختگی های درجه اول است . گاهی سوختگی از درجات بالاتر هم اتفاق می افتد که شیوع بسیار کمی دارد و بیماران نباید نگران این قضیه باشند. اصولا مشکل رادیوتراپی در جامعه ما نگرانی مردم از سوختگی است . ولی با افزایش سطح تبحر پزشکان و دستگاههای جدید این مشکل ، بسیار کم اتفاق می افتد.

سایر عوارض رادیوتراپی بستگی به محل تومور دارد . مثلا" پس از اشعه دادن به تومورهای شکم ، تا مدتی عوارضی مثل اسهال ، مشکلات گوارشی و سوزش ادرار دیده میشود که دائمی نیست .

 

 

 

چه کسانی نمی توانند تحت درمان با رادیوتراپی واقع شوند ؟

دو دسته از افراد نمی توانند از رادیوتراپی استفاده کنند. گروه اول خانم های باردار هستند که مطلقا" نمی توانند تحت درمان واقع شوند. دسته بعدی افرادی هستند که قبلا" تحت درمان دوره ای با اشعه قرار گرفته اند. در مورد این افراد ، درصورت عود تومور و لزوم استفاده مجدد از اشعه ، از دوز پایین تر اشعه استفاده می شود.

 

آیا تمام سرطان ها با رادیوتراپی قابل درمان هستند ؟

خیر. درسرطانهایی مثل لوسمی ( نوعی سرطان خون) که سلولهای سرطانی در کل گردش خون وجود دارند نمی توان از اشعه استفاده کرد. اما در تومورهای اندام های مختلف مثل تومور روده یا ریه از رادیوتراپی استفاده زیادی میشود. در واقع 60? از بیماران برای این قسمت از درمان ارزشی قایل نیستند و بیشتر تمایل به شیمی درمانی دارند. چون رادیوتراپی هنوز برای مردم کاملا" شناخته شده نیست.

 

چرا بیماران ارزش زیادی برای رادیو تراپی قائل نیستند و برای حل این مشکل چه باید کرد ؟

شاید یکی از دلایل این باشد که ما در ایران یک مرکز کامل و مجهز مختص سرطان نداریم . تا تمام مراحل درمان سرطان از قبیل جراحی ، رادیولوژی مخصوص ، شیمی درمانی و رادیوتراپی را پوشش دهد. در ضمن مراکز درمانی ما به نسبت حجم بالای بیماران ، بسیار محدود است و علاوه بر همه این ها میزان اطلاع پزشکان عمومی و حتی برخی متخصصین نسبت به رادیوتراپی بسیار کم است بنابراین بیماران به درمانهای دیگر سوق داده می شوند.

برای آشنایی بیشتر مردم رسانه ها ، خصوصا" صدا و سیما نقش بسیار مهمی دارند تا رادیو تراپی نقش موثر آن برای عموم مردم بیشتر معرفی شود. البته در حال حاضر متاسفانه به دلیل تعداد زیاد مبتلایان به سرطان ، کم کم مردم بیشتر با رادیوتراپی آشنا می شوند.

آیا رادیوتراپی توسط بیمه های دولتی پوشش داده می شود ؟

بیمه های دولتی ، رادیوتراپی درمراکز دولتی را پوشش می دهند. اما چون مراکز دولتی پاسخ گوی تعداد زیاد بیماران نیستند، مراکز خصوصی مطرح میشوند و متاسفانه بیمه ها با مراکز خصوصی به سختی قرار داد می بندند و هزینه ای هم که توسط بیمه پرداخت می شود ناچیز است . شاید بتوان مشکل دیگر رادیوتراپی را هزینه بالای آن عنوان کرد.

 

در حال حاضر چه پیشرفت هایی در زمینه رادیوتراپی صورت گرفته است ؟

یکی از نقاط عطف علم رادیوتراپی ، اختراع دستگاههای شتاب دهنده است که امروز ه به بازار آمده است و مراکز محدودی هم در تهران و شهرستانها دارای این دستگاه هستند. در دستگاه شتاب دهنده اشعه با انرژی بیشتری به زیر پوست انتقال داده میشود و عوارض پوستی آن بسیار کم است و توموری که در عمق واقع شده است ، انرژی بالایی دریافت کرده و درمان موثرتر است و قسمت های مجاور تومور هم کمتر هدف اشعه واقع می شوند.

پیشرفت دیگری که در زمینه رادیوتراپی مطرح است ایجاد روش های سه بعدی است که توسط سی تی اسکن ابتدا نقشه تومور از جهات مختلف کشیده میشود و زمانی که اشعه داده میشود دقیقا" اشعه به خود تومور اصابت کرده و حتی زمانی که تومور تغییر جهت می دهد ، دستگاه نیز جهت خود را عوض می کند و باز دقیقا" به خود تومور اشعه داده می شود و اندام ها و سلول های اطراف از آسیب در امان می مانند و عوارض جانبی درمان به حداقل می رسد.

رادیوتراپی و عوارض آن

رادیوتراپی یکی از روش های درمانی بیماری سرطان است و اگر محل رادیوتراپی در قفسه سینه باشد ممکن است تغییراتی را ایجاد کند . به عنوان مثال ، احساس سختی در بلع یا سوزش در مجرای بلع را خواهید داشت و یا ممکن است حالت سرفه یا تب به شما دست دهد . گاهی متوجه می شوید که میزان خلط دفع شده از سرفه های شما تغییر یافته است . کوتاهی نفس هم امری شایع است . در صورت بروز هر یک از علائم به گروه درمانی خود اطلاع دهید . پزشک شما از این تغییزات هستند و به شما برای تخفیف این علائم کمک می کنند . 

عوارض رادیوتراپی در حین درمان سرطان سینه

 شایع ترین عارضه جانبی در رادیوتراپی برای سرطان سینه خستگی و تغییرات پوستی است . اما امکان بروز عوارض دیگر هم وجود دارد . اگر متوجه سفتی در شانه خود شدید در مورد انجام ورزش هایی برای رفع این مشکل از پزشک خود راهنمایی بخواهید . عوارض دیگر شامل زخم روی سینه یا در نوک سینه ، تورم به علت تجمع مایع ساخته شده در حین درمان و قرمزی یا تیرگی پوست می باشد . ممکن است تیرگی پوست تا 6 ماه باقی بماند اما عوارض دیگر معمولاً در 4 یا 6 هفته برطرف می شوند .

اگر به علت سرطان سینه بعد از لامپکتومی یا ماستکتومی تحت رادیوتراپی قرار گرفتید بهتر است از کرست استفاده نکنید . اگر خیلی احساس ناراحتی می کنید یک کرست کتانی نرم بپوشید ؛ بدین صورت امکان تحریک پوست کمتر خواهد بود .

گاهی رادیوتراپی پس از لامپکتومی موجب تغییرات بیشتری در درمان سرطان سینه می شود . عوارض دراز مدت گاهی سال ها پس از درمان وجود دارد . قرمزی پوست کمرنگ می شود ، اما پوست شما کمی تیره می شود . قطب های پوست سینه شما بزرگ تر می شوند ؛ بعضی زنان افزایش حساسیت در پوست سینه را گزارش می دهند . پوست و بافت چربی سینه ضخیم تر و سفت تر از قبل از رادیوتراپی می شوند . گاهی اندازه سینه به علت تجمع مایع بزرگتر و یا به علت ایجاد بافت اسکار کوچک می شود . بسیاری از زنان تغییری در سینه خود نخواهند داشت .

 

 عوارض رادیوتراپی در معده و شکم

 در صورتی که رادیوتراپی برای شما در معده یا بخشی از شکم انجام شود ممکن است دچار درد معده ؛ تهوع و یا اسهال شوید . با توصیه پزشک می توانید از داروهایی برای تخفیف این علائم استفاده کنید . هرگز بدون مشورت با پزشکتان دارویی را مصرف نکنید .

 

 طرز برخورد با تهوع

 احساس تهوع دقیقاً چند ساعت پس از رادیوتراپی در ناحیه معده یا شکم غیر معمول نیست . بعضی بیماران وقتی با معده خالی تحت رادیوتراپی قرار می گیرند کم تر دچار تهوع می شوند . برخی از بیماران هم با خوردن یک وعده غذای سبک 1 تا 2 ساعت قبل درمان حالت تهوع در آنها کاهش میابد . خوردن غذا 1 تا 2 ساعت بعد از رادیوتراپی از میزان تهوع می کاهد . در صورت تداوم این مشکل برای تجویز داروهای ضد تهوع از پزشک خود کمک بخواهید . با توجه به توصیه پزشک ، حتی اگر احساس تهوع ندارید داروهای ضد تهوع را یک ساعت قبل از درمان بخوربد .

اگر قبل از هر درمانی دچار ناراحتی معده باشید ، حالت تهوع می تواند با هیجانات و اضطراب ناشی از درمان سرطان همراه شود .  سعی کنید قبل از هر نوبت معاینه  نان تست شده ، آب سیب ، بیسکویت میل کنید . این برنامه غذایی در کاهش تهوع شما موثر است .

توصیه می شود قبل از درمان کتاب بخوانید ، نانه بنویسید و یا به حل معمایی سرگرم شوید زیرا با این کارها احساس ارامش بیشتری خواهید کرد  .

 

 

نکاتی درباره ناراحتی معده

 رژیم غذایی که پزشک ، پرستار یا متخصص به شما داده است را کاملاً رعایت کنید .

در هر وعده کم غذا بخورید

به دفعات و به ارامی غذا بخورید

از غذاهای سرخ شده و یا پر چرب استفاده نکنید .

بین وعده های غذا مایعات سرد بنوشید .

غذاهایی میل کنید که بوی کمتری دارند ، غذاهایی که بشود آن را در دمای اتاق نگه داشت و بشود چند بار از آن استفاده کرد .

در مواردی که دچار تهوع و اسفراغ شدیدی هستید از رزیم مایع استفاده کنید ( مانند آب گوشت و آب میوه ) یا غذاهای مخلوط شده که هضم راحت تری دارند مانند ژلاتین میل کنید .

 

 

 

 

 

 

 

 

برای کنترل اسهال چه باید کرد ؟

اسهال در هفته دوم یا سوم رادیوتراپی بر روی شکم با لگن شروع می شود . می توانید با رعایت رژیم غذایی کم فیبر از بروز اسهال جلوگیری کنید . زمانی که درمان خود را شروع کردید میوه ، سبزیجات خام ، کلیه غلات را مصرف نکنید . با توصیه پزشک رژیم خود را تغییر دهید یا از داروهای ضد اسهال استفاده کنید . در صورتی که برای کنترل اسهال ناتوان شدید با پزشک خود تماس بگیرید . نکات زیر در تغییر رژیم غذایی به شما کمک می کنند .

به محض اسهال از مایعاتی مصرف کنید که موجب شدت اسهال نشود . مثل چای کمرنگ

از خوردن غذاهای پر پنیر یا غذاهایی که موجب نفخ می شنود مانند سبزیجات و میوه جات خام ؛ قهوه و آب جو ؛ کلم ؛ غلات و غذاهای ادویه دار اجتناب کنید .

وعده های غذایی را در حجم کم و به دفعات بخورید .

در صورتی که شیر و فرآورده های آن دستگاه گوارش شما را تحریک می کند از فراورده های لبنی بدون لاکتوز استفاده کنید .

رژیم کم چرب و کم فیبر بدون لاکتوز را تا 2 هفته پس از پایان رادوتراپی ادامه دهید . معمولاًمجدداً می توانید خوردن غذاهای معمولی را شروع کنید . از مقدار غذاهای کم فیبر مانند برنج ، موز ، سیب زمینی ، پنیر کم چرب استفاده کنید .

در رژیم غذایی خود حتماً از مواد غذایی با مقادیر بالای پتاسیم مانند موز ، سیب زمینی ، زرد آلو استفاده کنید . چون پتاسیم از املاح مهمی است که در طول اسهال از بدن دفع می شوند .

در بیمارانی که تحت رادیوتراپی شکم و معده قرار می گیرند نوع رژیم غذایی بسیار مهم است . سعی کنید در هر وعده غذایی از حداکثر ممکن انرژی و مواد غذایی حیاتی استفاده کنید . به یاد داشته باشید تهوع ، استفراغ و اسهال فوراً پس از اتمام درمان از بین می روند .

 

عوارض رادیوتراپی در لگن

 در صورت رادیوتراپی لگن (ناحیه بین دو باسن ) ممکن است دچار ناراحتی هایی در مثانه به صورت تکرر ادرار یا احساس سوزش در حین ادرار کردن شوید . نوشیدن مایعات فراوان به تخفیف این علائم کمک می کنند . نوشابه های حاوی کافئین مصرف نکنید و با توصیه پزشک از دارو مصرف کنید .

تاثیر رادیوتراپی بر روی عملکرد جنسی و باروری بستگی به اعضایی دارد که در منطقه رادیوتراپی قرار دارند . بعضی از عوارض بسیار شایع پس از اتمام درمان باقی نمی مانند . اما بعضی دیگر در دراز مدت باقی می مانند . قبل از شروع درمان از پزشک خود بخواهید تا در مورد عوارض جانبی احتمالی و مدت آنها برای شما توضیح دهد . بسته به میزات رادیاسیون گاهی زنانی که رادیوتراپی در ناحیه لگن برای آنها انجام می شود دچار توقف خونریزی ماهیانه و علائمی مربوط به یائسگی مانند خارش ، سوزش و خشکی واژن می شوند. در صورت بروز این عوارض برای مصرف داروی مورد نیاز با پزشک خود صحبت کنید . 

 

 اثرات رادیوتراپی بر روی باروری

دانشمندان در حال مطالعه بر روی عوارض رادیوتراپی بر روی باروری هستند . چنانچه خانمی در سن باروری هستید با پزشک در رابطه با باروری خود مشورت کنید . در طول مدت رادیوتراپی نباید حامله شوید . چون رادیاسیون موجب آسیب رسیدن به جنین ، خصوصاً در سه ماهه اول بارداری می شود .

اگر قبل از شروع رادیوتراپی حامله هستید حتماً با پزشک صحبت کنید . رادیوتراپی در ناحیه بیضه ها موجب کاهش در تعداد و فعالیت اسپرم می شود . این بدان معنی نیست که احتمال باروری وجود ندارد ، اما با پزشک خود دربارهخ راه های جلوگیری از بارداری در طول دوران رادیوتراپی سوال کنید . به عنوان مثال اگر شما می خواهید که بچه دار شوید باید بدانید که پس از پایان درمان احتمال کاهش باروری وجود دارد . در این صورت می توانید از بانک های نگهداری اسپرم قبل از شروع درمان اطلاعات لازم را بگیرید

 

 

ارتباطات جنسی

 در اکثر انواع رادیوتراپی نه مرد و نه زن متوجه تغییراتی در قدرت لذت جنسی خود نمی شوند اما هر دو جنس متوجه کاهش تمایلات خود می شوند که احتمالاً به علت نگرانی از ابتلا به سرطان است تا تاثیر رادیوتراپی . پس از پایان درمان تمایل جنسی به تدریج به سطح قبلی خود بر می گردد . به بعضی از زنان به هنگام رادیوتراپی گفته لگن گفته می شود که امیزش جنسی نداشته باشند . در بعضی موارد هم امیزش جنسی دردناک و غیر قابل تحمل است . طی چند هفته پس از اتمام درمان معمولاً این علائم برطرف می شوند . اگر بافت واژن در نتیجه رادیوتراپی آسیب دیده باشد پزشک یا پرستار برای شما چگونگی استفاده کردن از یک وسیله باز کننده ( وسیله ای که به ارامی واژن را تحت کشش قرار می دهد ) را آموزش می دهند .

هر گونه پرسشی را که در مورد ارتباط جنسی در حین درمان و بعد از درمان سرطان به ذهنتان می رسد با پزشک خود در میان بگذارید و از توصیه های آنها استفاده کنید

 

 

 

 

 

رادیوتراپی (پرتو درمانی) چیست ؟

پرتو درمانی(رادیوتراپی) ( Radiotherapy ) استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا كوچك كردن بافتهای سرطانی است . در این روش در اثر آسیب DNA ، سلولهای ناحیه درمان ( بافت هدف ) تخریب و ادامه رشد و تقسیم غیر ممكن میشود .

هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداكثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است .

درتعدادی از بیماران هدف از درمان تخریب كامل تومور و بعضی كوچك كردن تومور یا كاهش علائم آن است . در هر بیمار طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامكان انجام میشود .

اگرچه پرتو علاوه بر سلولهای سرطانی به سلولهای سالم نیز آسیب میرساند ولی اكثر سلولهای سالم بهبودی خود را دوباره بدست می آورند . هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداكثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است . روشهای مختلفی برای پرتودهی و انتقال اشعه با قدرت نفوذ متفاوت وجود دارد ، علاوه براین تعدادی از روشهای پرتو دهی میتواند بطور دقیق و كنترل شده برای درمان ناحیه كوچكی از بافت بدون آسیب به بافت و اندام های اطراف استفاده شود ، در حالیكه برای درمان نواحی بزرگتر از انواع دیگر پرتو استفاده میشود . درتعدادی از بیماران هدف از درمان تخریب كامل تومور و بعضی كوچك كردن تومور یا كاهش علائم آن است . در هر بیمار طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامكان انجام میشود . نیمی از بیماران سرطانی پرتودرمانی‌ میشوند . پرتودرمانی ممكن است بصورت منفرد یا همراه با دیگر روشهای درمان سرطان ( شیمی درمانی یا جراحی ) مورد استفاده قرار گیرد حتی دربعضی موارد ممكن است بیش از یك روش پرتودرمانی به كار گرفته شود .

چه موقع رادیوتراپی مورد استفاده قرار میگیرد ؟

رادیوتراپی ممكن است برای درمان انواع تومورهای جامد شامل تومورهای مغز ، پستان ، گردن رحم (Cervix ) ، حنجره‌‌ ، ریه ، پانكراس ، پروستات ، پوست ، نخاع ، معده ، رحم یا ساركومای بافت نرم و استخوان درمان لوسمی و لنفوم ( تومور سیستم لنفاوی ) و برخی تومورهای خوش خیم به كار رود . مقدار دوز مورد استفاده در پرتودرمانی به نوع تومور و بافت یا اندام های درمعرض آسیب بستگی دارد . برای بعضی از تومورها ، پرتودهی به نواحی غیرتومورال برای جلوگیری از رشد مجدد سلولهای سرطانی صورت میگیرد . این تكنیك ، پرتو درمانی پیشگیری كننده ( Prophylactic ) نامیده میشود . رادیوتراپی همچنین میتواند به كاهش علائم بیمار مثل درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان یا سایر بافت های بدن كمك كند . این تكنیك رادیوتراپی تسكینی ( Palliative ) نامیده میشود .

 

تفاوت بین رادیوتراپی خارجی ، رادیوتراپی داخلی (براكی تراپی ) و رادیوتراپی سیستمیك چیست ؟

پرتودهی ممكن است توسط دستگاهی خارج از بدن ( رادیوتراپی خارجی ) و یا توسط منبع پرتو در داخل بدن ( رادیوتراپی داخلی ) و یا توسط مواد رادیواكتیو باز درداخل بدن انجام شود ( رادیوتراپی سیستمیك ) . نوع پرتودهی به نوع تومور ، تحمل بافت های سالم اطراف محل آن ، مسافتی كه پرتو باید در داخل بدن طی كند همچنین به سلامت عمومی بیمار ، تاریخچه بیماری و اینكه آیا بیمار از روشهای دیگر درمان استفاده خواهد كرد یا نه و مجموعه ای عوامل دیگر بستگی دارد . دربیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعداری از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی ، داخلی ، سیستمیك همراه با هم و یا جداگانه استفاده میشود .

رادیوتراپی خارجی

پرتودرمانی یا رادیوتراپی خارجی معمولاً دربیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرد . در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه ، مغز ، پستان ، ركتوم ، پانكراس ، معده ، گردن رحم ، حنجره ، ریه ، پروستات و رحم استفاده میشود علاوه بر این رادیوتراپی خارجی ممكن است برای كاهش دردهای متاستاتیك و یا مشكلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

 

رادیوتراپی حین جراحی  Intraoperative Radiotherapy

این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است . IIORT برای درمان تومورهای متمركز كه نمی توان آنها را به طور كامل خارج كرد و یا ریسك عود مجدد وجود دارد استفاده می­شود. بعد از خارج كردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یك دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده میشود ( بافت های سالم اطراف بوسیله شیلدهای مخصوصی حفاظت میشوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری میشود این روش ممكن است در درمان تومور های تیروئید ، gynecological , colorectal روده باریك و لوزالمعده ( پانكراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومور های مغز و ساركومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

 

 

 

 

 

رادیوتراپی داخلی  ( Brachy Therapy )

در این روش منبع تشعشع كه در یك پوشش نگهدارنده كوچك پیچیده شده در داخل تومور و یا بسیار نزدیك به آن قرار میگیرد و Implant یا ماده كاشتنی نامیده میشود . مواد كاشتنی ممكن است در شكلهای مختلف مانند سیمهای كوچك ، تیوبهای پلاستیكی ( كاتترها ) ribbans ( رشته ای ) كپسول و یا به شكل دانه ای وجود داشته باشد . مواد كاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته میشوند . در رادیوتراپی داخلی ممكن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد .

رادیوتراپی داخلی معمولاً به یكی از روشهای زیر انجام میشود كه هركدام به طور جداگانه توضیح داده شده است . در هر سه روش از مواد كاشتنی سربسته استفاده میشود .

 

رادیوتراپی داخل نسجی  ( Interstitial Rediotherapy )

در این روش ماده رادیواكتیو در داخل بافت یا نزدیك محل تومور قرار میگیرد . این روش در درمان تومور های سر و گردن ، پروستات ، گردن رحم (Cervix ) ، تخمدان ، پستان ، نواحی لگن و اطراف مقعد استفاده میشود . در رادیوتراپی خارجی پستان ممكن است یك دوز بیشتر ( Boost ) به روش داخل نسجی یا خارجی به بیمار داده شود .

 

رادیوتراپی داخل حفره ای  (Therapy Intracavitary )

در این روش منبع رادیواكتیو بوسیله یك اپلیكاتور در داخل بدن قرار میگیرد . این روش معمولاً در درمان تومورهای رحم استفاده میشود . محققان در حال مطالعه و بررسی انواع رادیوتراپی داخلی برای درمان دیگر سرطانها شامل پستان ، Bronchial ، گردنی ، مثانه ، دهانی ، Tracheal, Rectal ، رحم و واژن هستند .

 

رادیوتراپی سیستمیك : ( پزشكی هسته ای(

در این روش از مواد رادیواكتیو مانند I131 Strontium89. به صورت خوراكی و یا تزریقی استفاده می­شود . این روش درمانی گاهی اوقات برای درمان سرطان تیروئید و لنفوم غیر هوچكینی بزرگسالان استفاده میشود . محققان در حال بررسی موادی هستند كه بتواند برای درمان دیگر انواع سرطان استفاده شود .

 

آیا پرتو درمانی باعث رادیواكتیو شدن بیماران میگردد ؟

بیماران تحت پرتودرمانی معمولاً نگران این موضوع هستند كه آیا این روش درمانی بدن آنها را رادیواكتیو خواهد كرد ؟ جواب این سؤال به نوع پرتو درمانی انجام شده بستگی دارد پرتو درمانی خارجی بیمار را رادیواكتیو نخواهد كرد و در این بیماران نیازی به دوری از افراد دیگر در طول درمان نیست .

در رادیوتراپی داخلی ( داخل نسجی ، داخل حفره ای ) كه با منابع رادیواكتیو سربسته انجام میشود بیمار ممكن است در بیمارستان بستری شود . در این مورد پیش بینی های لازم برای حفاظت پرتویی پرسنل بیمارستان و ملاقات كنندگان صورت خواهد گرفت . منابع سربسته بطور اساسی ناحیه اطراف خود را مورد تشعشع قرار میدهند ، بنابراین تنها ناحیه اطراف منبع ، و نه تمام بدن بیمار رادیواكتیو خواهد شد .

در رادیوتراپی سیستمیك از منابع رادیواكتیو سرباز كه وارد جریان خون میشوند استفاده میشود . مقداری از این مواد رادیواكتیو از طریق بزاق ، عرق یا ادرار بیمار از بدن خارج میشوند و تازمانیكه اكتیویته آنها به اتمام نرسیده است بدن رادیواكتیو است . بنابراین بعضی از مواقع پیش بینی های حفاظتی لازم برای افرادیكه در تماس نزدیك با بیمار هستند بكار میرود . پزشك و یا پرستار درصورت نیاز به اقدامات حفاظت پرتویی از این موضوع مطلع خواهند شد .

 

چگونه دوز تشعشع اندازه گیری میشود ؟

مقدار انرژی جذب شده در واحد جرم ماده دز جذبی یا دوز تشعشع نامیده می شود . تا قبل از سال 1985 واحد دوز جذبی ، راد (rad ) بود در حال حاضر از واحد گری ( Gy) استفاده میشود . یك گری برابر با rad 100 است ( 1cGy = 1 rad ) . دوز قابل تحمل بافتهای مختلف متفاوت است برای مثال كبد میتواند یك دوز مجموع cGy3000 را تحمل كند در صورتیكه كلیه ها قدرت تحمل cGy 1800 دارند . دوز مجموع معمولاً به دوزهای كوچكتر در تعداد جلسات معین كه به صورت روزانه داده میشود ، تقسیم میشود . این روش باعث افزایش تخریب سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت سالم میشود . برای نشان دادن میزان آسیب سلولهای سرطانی در مقایسه با سلولهای سالم از یك ضریب به نام نسبت درمانی (therapeutic ratio ) استفاده میشود .

 

منابع انرژی در رادیوتراپی خارجی جه منابعی هستند ؟

منابع پرتودهی مورد استفاده در رادیوتراپی خارجی ممكن است شامل انواع زیر باشد :

اشعه گاما یا x : این پرتوها از نوع تشعشع الكترومغناطیس محسوب میشوند ، ولی طریقه تولید آنها متفاوت است . پرتوهای x بوسیله دستگاهی به نام شتابدهنده خطی تولید میشوند . پرتوهای با انرژی پایین در تخریب سلولهای سرطانی سطحی و پرتوهای با انرژی بالاتر در درمان تومورهای عمقی تر بكار میرود . پرتوهای x میتوانند یك ناحیه بزرگ را مورد تشعشع قرار دهند . پرتوهای گاما از رادیو ایزوتوپهایی مثل ایدیدیوم Ir و CO60 منتشر میشوند . هر عنصر در یك زمان خاص واپاشی و میزان متفاوتی از انرژی را آزاد میكند كه بر نفوذ آن به داخل بدن مؤثر است . در واپاشی كبالت پرتوی گاما منتشر میشود كه در درمان با Gamma knife نیز مورد استفاده قرار میگیرد .

 

تشعشعات ذره ای ( Particle beams )

دراین روش از ذرات هسته ای پر انرژی به جای فوتون استفاده میشود . این روش درمانی ، رادیوتراپی ذره ای یا تشعشع ذره ای نامیده میشود .

تشعشعات ذره ای به وسیله شتابدهنده های خطی ، سنكروترن و سیكلوترون تولید میشود . ذرات شتابدار عبارتند از : الكترون كه به وسیله تیوب اشعه X تولید میشود ، نوترون ها كه به وسیله عناصر رادیواكتیو و تجهیزات مخصوص تولید میشوند . یونهای سنگین مثل پروتونها ، هلیوم و ذرات باردار كوچك یعنی مزون كه به وسیله شتابدهنده و یك سیستم مغناطیسی تولید میشوند . برخلاف پرتوهای ایكس و گاما ، پرتوهای ذره ای قدرت نفوذ كم دارند . بنابراین از این پرتوها معمولاً برای درمان تومورهای سطحی یا زیر جلدی استفاده میشوند .

 

درمان با پرتوی پروتون ( Proton beam therapy )

در این روش از پرتوهای پروتونی استفاده میشود كه انرژی خود را در یك ناحیه كوچك ( Bragg peak ) از دست میدهند . در این ناحیه دوزهای بالا بر روی تومور با حداقل آسیب به بافتهای نرمال متمركز میشود . پروتون درمانی فعلاً در مراكز محدودی در ایالات متحده استفاده میشود . این شیوه برای درمان تومورهایی كه عمل جراحی مشكل یا پر مخاطره است به كار میرود . تحقیقات كلینیكی برای استفاده از این روش در درمان ملانومای چشم ، Retinoblastoma ( یك نوع تومور چشمی كه بیشتر در اطفال زیر 5 سال اتفاق می افتد )
+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 14:4  توسط   | 

رادیوتراپی

مداخله پرستاري

   بررسي و مشاهده ادرار از نظر رنگ و ميزان  و دفعات دفع ادرار و تجويز سيكلوفسفامايد  و ايفوسفامايد در ابتداي روز و تجويز مسنا mesna (  12

 

Depression

 

آموزش

     شركت در فعاليتها و سرگرمي هاي لذت بخش نظير موسيقي ، عبادت ، مطالعه وگردش

     در مورد احساسات ونگرانيهاي خود با كسي صحبت كنيد

 

مداخله پرستاري

     بررسي تغييرات خلق و عاطفه و كمك به بيمار در تنظيم اهداف كوتاه مدت كه در طي روز قابل دست يابي است

 

Diarrhea

 

آموزش

     از مصرف مواد سرشار از سبوس ، چرب و ادويه دار ، محصولات لبني و يا شير جوشيده ، شيريني جات ، كلم ، قهوه و محصولات الكلي اجتناب كنيد

     رژيم نرم داشته باشيد ( پوره جات ، مايعات )

     مصرف مايعات روزانه را افزايش دهيد و از آب ، چاي كم رنگ و ولرم ، آب گوشت ، آب انگور ، آب سيب استفاده كنيد

     بعد از هر بار اجابت مزاج ناحيه مقعد را با آب و صابون ملايم شسته و در معرض هوا خشك كنيد

     از داروهاي ضد اسهال در صورت تجويز پزشك درست و به موقع استفاده كنيد.

 

مداخله پرستاري

     بررسي الكتروليتهاي سرم ، ميزان جذب و دفع مايعات و دفعات  / رنگ وقوام مدفوع

     مراقبت دقيق از ناحيه پرينه

     دادن داروهاي ضد اسهال طبق تجويز پزشك

 

Fatigue

 

آموزش

     زماني كه احساس ضعف داريد استراحت كنيد تا انرژي باقي مانده شما حفظ شود

     دوره هاي فعاليت و استراحت را براي خود تنظيم كنيد

     بتدريج ميزان فعاليت خود را براي انجام امور روزانه افزايش دهيد.

     غذا و مايعات كافي مصرف كنيد به دفعات ولي با حجم كم تا انرژي كمتري براي هضم غذا صرف شود ، از غذاهاي پر پروتئين (تخم مرغ ، محصولات لبني  ( شير ، ماست ، پنير ) ، روغن بادام زميني ، ماهي و حبوبات ) استفاده شود.

     در محيط آرام با نور ملايم ، بدون سرو صدا ، با دماي مناسب استراحت كنيد

     از روشهاي آرام ساز  ، گفتگو ، تفريحات مورد علاقه استفاده كنيد

     از ورزشهاي ملايم نظير پياده روي روزانه استفاده كنيد

    در صورت وجود علائم زير ورزش نكنيد : ضعف غير معمول عضلاني ، نبض نامنظم ، درد يا كرمپ عضلاني ، درد قفسه سينه ، تهوع و استفراغ 24 تا 36 ساعت قبل ، تنگي نفس ، شيمي درماني وريدي در 24 ساعت گذشته

     در انجام كارهاي خود در صورت نياز كمك بگيريد

     حين انجام كا از روشي استفاده كنيد كه از اتلاف انرژي شما جلوگيري كند

     در صورت وجود درد از مسكن يا روشهاي آرام سازي استفاده كنيد

     سعي كنيد كمتر هيجاني و عصباني شويد

 

مداخله پرستاري

     بررسي علل احتمالي ( كم خوني ، درد مزمن ، استرس ، افسردگي ، استراحت ناكافي ، بي خوابي ، تغذيه نامناسب ) و كنترل آن در حد امكان

     درد ، تهوع و استفراغ ، تنگي نفس و اضطراب سبب تشديد خستگي مي شوند آنان را به حداقل برسانيم

     بررسي و كنترل محيط از نظر گرما ، سرما ، نور اضافي ، سر و صدا

 

Mucositis Rectal

 

آموزش

     از غذاي كم باقيمانده و سبك استفاده كنيد

     از مايعات كافي استفاده كنيد

     از داروهاي ضد اسهال و ضد درد تجويز شده به موقع استفاده كنيد

     بعد از هر بار اجابت مزاج ناحيه مقعد را با آب و صابون ملايم شسته و در معرض هوا خشك كنيد

 

مداخله پرستاري

     بررسي از نظر عدم تعادل الكتروليتي و شمارش گلوبول سفيد ، بررسي از نظر خونريزي از مقعد ، بررسي برون ده ادراري و مدفوع

 

Mucositis Vaginal

 

آموزش

     درد ، زخم ، خونريزي از مخاط واژن را به پزشك اطلاع دهيد

     براي كاهش خارش و بوي بد ، حمام نشيمنگاه با آب نمك داشته باشيد

     بعد از اجابت مزاج ناحيه را با مخلوط آب اكسيژنه و آب بشوييد

     از شوينده ، تامپون ، پدهاي  تجاري حاوي دئودرانت استفاده نكنيد.

 

Nauseas & Vomiting

 

آموزش

     به دفعات ولي با حجم كم بخوريد  ( 5 تا 6 وعده غذا  در طول روز )

     از مصرف غذاهاي چرب و خيلي شيرين و غذاهاي نفاخ اجتناب كنيد

     از ديدن مناظر ناخوشايند ، از بوها و مزه هاي نامطبوع اجتناب كنيد

     مصرف غذاي سرد ، شور ، نان خشك ممكن است بهتر تحمل شوند

     در صورت تشديد استفراغ از رژيم مايعات صاف استفاده كرده و به پزشك اطلاع دهيد

     از روشهاي آرام ساز و موسيقي براي انحراف ذهن استفاده كنيد

     از خوردن مايعات همراه غذا اجتناب كنيد ( حداقل تا يك ساعت بعد از هر وعده غذايي از مايعات استفاده نكنيد

     از خوردن غذا در محيط پر سر و صدا و بوهاي تند و محرك اجتناب كنيد

     قبل از غذا از داروهاي ضد تهوع تجويز شده استفاده كنيد ( 20 تا 30 دقيقه قبل از غذا )

     در محيط شاد غذا بخوريد

     با اعضاي خانواده غذا بخوريد

     از خوردن غذاي ادويه دار و خيلي گرم و خيلي سرد پرهيز كنيد

     بهداشت دهانتان ا بطور مرتب رعايت كنيد و قبل و بعد  از غذا  دهانتان را بشوييد

     جهت جلوگيري از بوي بد دهان ،  از آدامس يا آبنبات با شيريني كم استفاده كنيد

     چنانچه درد داريد قبل از غذا از مسكن استفاده كنيد

     تا مدتي بعد از خوردن غذا از خوابيدن پرهيز كنيد ( در حالت نشسته يا نيمه نشسته قرار گيريد )

     بعد از خوردن غذا فعاليت سنگين انجام ندهيد

     غذا را آرام بخوريد و كامل بجويد.

 

مداخله پرستاري

     بررسي از نظر مايعات و الكتروليتها  ، تجويز به موقع داروهاي ضد تهوع قبل از شروع تهوع ( 30 دقيقه قبل از غذا  )

     كنترل خصوصيات تهوع و استفراغ ( دفعات / مدت و شدت)

·              بررسي و كنترل وزن و تعيين ميزان كاهش وزن

توجه : تهوع و استفراغ در اين بيماران ممكن است به 3 صورت ديده شود :

     تهوع و استفراغ در حال انتظار ( قبل از ترزيق دارو)

     تهوع و استفراغ حاد ( در 24 ساعت اول بعد از درمان )

     تهوع و استفراغ تاخيري ( پس از گذشت 24 ساعت از درمان)

 

Stomatitis

 

آموزش

     به طور مرتب  بعد از هر وعده غذايي دهان و دندان خود را با مسواك نرم بشوييد و در صورت عدم وجود خونريزي و درد به هنگام خواب از نخ دندان استفاده كنيد

     با محلول دهان شويه ( حاوي آب و نمك يا آب و جوش شيرين ) حداقل 4 بار در روز دهان خود را بشوييد  ( بهتر است هر 2 ساعت دهانشويه داشته باشيد)

     از مواد محرك دهان ( سيگار ، مشروبات الكلي ، ادويه جات و خمير دندان  هاي تجارتي و دهان شويه هاي تجارتي ) استفاده نكنيد

     در صورت بروز تكه هاي سفيد رنگ بر روي زبان ، كام و گلو فورا به پزشك اطلاع دهيد

      از شستشوي دهان با محلولهاي حاوي الكل يا گليسيرين اجتناب كنيد  ( باعث خشكي و تحريك بيشتر مخاط مي شوند)

     از تكه هاي كوچك يخ ، آب نبات هاي بدون شكرو جويدن آدامسهاي كم شيريني جهت تحريك ترشح بزاق استفاده كنيد

     در صورت داشتن دندان مصنوعي آنها را در طول روز و نيز به هنگام خواب جهت شستشو و تميز كردن خارج كنيد

     از دندان مصنوعي فقط هنگام غذا خوردن استفاده كنيد

     در صورت بروز زخم هاي دهاني از خوردن غذاهاي سفت ( سيب ) ، ادويه دار ، تحريك كننده ) آب ميوه هاي ترش ، مركبات ) و غذاهاي داغ اجتناب كنيد

     از غذاهاي نرم استفاده كنيد

     سيگار نكشيد

     لبهايتان را چرب كنيد

     سعي كنيد هميشه دهان و لبهاي خود را مرطوب نگه داريد

     هر 24 ساعت يكبار از نخ دندان استفاده كنيد  ( در صورت بروز درد وخونريزي ازلثه نخ دندان استفاده نشود)

     مايع به مقدار زياد بنوشيد ( 8 تا 12 ليوان در طول روز )

 

مداخله پرستاري

     بررسي و تعيين شدت التهاب مخاط دهان و ثبت خصوصيات و شدت آن هر 4 ساعت

     نمونه برداري از زخم و ارسال آن جهت كشت نمونه

     در صورت بروز موكوسيت با شدت +2 يا بالاتر ، داروهاي آنتي متابوليت ( متوتروكسيت ) و آنتي بيوتيكهاي ضد تومور ( دوكسوروبيسين و داكتينومايسين ) داده نمي شود ( طبق تجويز پزشك)

 

 

 

 

انواع موكوسيت :

مخاط صورتي ، مرطوب و سالم ، بدون درد و سوزش

 قرمزي عمومي با يا بدون سوزش

زخمهاي كوچك مجزا و يا لكه هاي سفيد

زخمهاي متصل به هم  با لكه هاي سفيد در 25 % مخاط دهان

زخمهاي خونريزي دهنده

 

Pharyngitis & Esophagitis

 

آموزش :

     غذاهاي نرم و آبكي مصرف كنيد

     در صورتي كه علائم بيشتر از 3 روز طول كشيد به پزشك گزارش دهيد

 

Skin Changes

 

آموزش :

     بهداشت شخصي خود را رعايت كنيد

     از پمادهاي موضعي حاوي ويتامين A / D / E  براي كاهش خارش پوست طبق دستور پزشك استفاده كنيد

     از عطر ، پودر و كرمهاي خوشبو كننده بر روي پوست استفاده نكنيد

     از لباس هاي نخي و گشاد  استفاده كنيد

 

 

راديوتراپي ( پرتو درماني / اشعه درماني)

تعريف  :

استفاده از ذرات يا اشعه هاي يونيزان با انرژي بالا براي درمان سرطان را گويند . تقريبا 60 % از همه مبتلايان به سرطان در مرحله اي از دوره درمان خود تحت اشعه درماني قرار خواهند گرفت .

 

ويژگيها و موارد كاربرد

    درمان موضعي

    قابل استفاده به تنهايي يا در تركيب با ساير روشها از جمله جراحي و شيمي درماني است . تركيب اين روش با ساير روشها حساسيت سلولهاي سرطاني مقاوم به اشعه را افزايش داده و ميزان كارايي درمان را افزايش مي دهد

     از پرتو درماني قبل از جراحي جهت كاهش اندازه تومور و در نتيجه سهولت برداشتن تومور طي جراحي استفاده مي شود

    از پرتو درماني بعد از جراحي جهت منهدم نمودن بافتهاي باقي مانده كه ممكن است طي جراحي برداشته نشده باشند استفاده مي شود

 

 اهداف راديو تراپي

×      ريشه كن كردن بيماري و درمان آن درنتيجه سبب طول عمر طبيعي بيمار وزندگي طبيعي در او مي شود

×      كنترل رشد و سرعت بيماري در نتيجه سبب مي شود بيمار براي مدتي بدون علامت زندگي كند

×      بهبود كيفيت زندگي بيمار از طريق برطرف نمودن يا كاهش علائم مرتبط با سرطان پيشرفته ( درد ، خونريزي ، انسداد عروق بزرگ ، سيستم گوارشي ، كليه ها ، ادراري ، تراشه ، فشار طناب نخاعي ( علائم متاستاز مغزي)

 

انواع پرتودرماني  ( راههاي تجويز پرتو درماني )

 

External beam radiation ( teletherapy)

Internal beam  radiation ( brachytherapy ) 

  Sealed  sources                                                                        

  nonsealed sources

 

     در راديوتراپي خارجي :  بيمار در معرض دستگاه توليد كننده اشعه ( مثل ماشين توليد اشعه X   يا كبالت 60 ) قرار مي گيرد

در راديوتراپي داخلي با منبع پوشش دار ( (sealed internal radiotherapy: منبع راديواكتيو در بدن بطور موقتي يا دائمي قرار داده مي شود ( 607 )  مثلا ماده راديو اكتيو راديوم در بافت يا حفره اي از بدن قرار داده مي شود . در اين نوع مواد راديو اكتيو به شكلهاي پلاك / قالب / سوزن / ميله / اپليكاتور و يا نوارهايي (Ribbons) مورد استفاده قرار مي گيرند .  اين مواد به دقت در منطقه مورد نظر قرار داده شده و براي مدت زمان خاصي در همين وضعيت باقي مي مانند

بيمار در در اتاق ايزوله نگه داشته مي شود

در راديوتراپي داخلي با منبع بدون پوشش (unsealed internal radiotherapy ) :  مواد راديو اكتيو از طريق وريدي يا خوراكي جهت تاثيرات سيستميك استفاده مي شود  ( مثال :  سرطان تيروئيد)

راهنما جهت مراقبت از بيماران تحت راديو تراپي خارجي :

 1. تامين حمايت رواني بيمار و دادن اطمينان مبني بر اينكه راديوتراپي با هيچ دردي همراه نبوده و بيمار، طي اشعه درماني تنها نخواهد بود و پزشك و پرستار در خارج از اتاق مراحل درمان را زير نظر دارند و در صورت نياز مي توانند مداخله نمايند .

2. آموزش در مورد مراحل انجام كار و چگونگي انجام درمان ( نياز به آرام دراز كشيدن ، احتمال استفاده از كيسه هاي شن و يا بالشها و ركابهايي جهت قرار گرفتن در وضعيت مناسب و صحيح)

3. برداشتن پانسمانها و پمادها از روي پوست و تميز كردن پوست با الكل ( علائم روي پوست كه توسط راديولوژيست گذاشته شده است پاك نكنيد)

4. كنترل نشانه ها وعلائم زودرس و ديررس راديوتراپي

 

پيشگيري از مخاطرات اشعه در راديوتراپي با منبع پوشش دار :

هرگز نبايد با دستهاي برهنه  اين مواد را  لمس كرد

از فورسپس به منظور گرفتن مواد استفاده شود

بعد از اتمام اشعه درماني در هر مرحله ، با توجه به پروتكل مربوط مواد راديواكتيو پاك شود :

الف. از لگن آب استفاده شود براي جلوگيري از گم شدن ، مواد را در آب نيندازيد

ب. اگر از برس براي شستن استفاده مي شود از فورسپس براي گرفتن برس استفاده شود

فورا مواد راديواكتيو را بعد از برداشتن از بدن ، به بخش راديولوژي برده و در داخل محفظه سربي قرار دهيد

تمام ملحفه ها و لباسهاي بيمار را قبل از انداختن در سبد ، بايد از نظر احتمال مواد راديواكتيو بررسي كرد

هنگام مراقبت از بيمار اصول ايمني  زمان ،  فاصله و حفاظ رعايت شود

آگاهي از محل قرارگيري مواد راديواكتيو به پرستار كمك مي كند كه فعاليتهاي مراقبتي را طرح ريزي كند به عنوان مثال اگر مواد در داخل دهان است ، ايستادن به طرف پايين  تخت مواجهه كمتري دارد و اگر مواد در رحم يا مثانه است ، ايستادن در بالاي تخت امن تر است

 

پيشگيري از مخاطرات اشعه در راديوتراپي داخلي با منبع بدون پوشش :

×      در اين روش امكان تماس خارجي در اثر تماس مستقيم با تشعشع مواد و يا تماس داخلي در اثر مواجهه با مواد دفعي بيمار كه شامل مواد راديواكتيو است ، وجود دارد . اقدامات و توجهات لازم شامل :

 يد راديواكتيو 131 : مايع شفاف با نيمه عمر 8 روز بوده كه بيشتر در جراحي غده تيروئيد استفاده مي شود . بيشتر از راه كليه دفع شده اما مقادير كمي از آن در خلط ، محتويات استفراغ ، عرق و مدفوع وجود دارد . جمع آوري ادرار از طريق سند ثابت به داخل ظرف سربي از مراقبتهاي ضروري است .

فسفر 32 : محلول شفاف با نيمه عمر 14 روز كه در پلي سايتمي ورا و لوسمي استفاده مي شود . به صورت داخل وريدي و يا از طريق دهان يا مستقيما در يك حفره بدن مورد استفاده قرار مي گيرد . محتويات استفراغ و ترشحات زخمها از جمله منابع آلوده كننده هستند . هيچ خطري در مواجهه خارجي وجود ندارد زيرا اشعه بتا ساتع مي شود كه به وسيله بدن بيمار جذب مي شود.

طلاي 198 : مايع ارغواني با نيمه عمر 3 روز با استفاده وسيع در درمان سرطان ريه . در حفره بدن تزريق شده و بيمار هر 15 دقيقه به مدت 2 ساعت تغيير پوزيشن داده مي شود . به اين ترتيب ماده در حفره منتشر خواهد شد . اين مواد علاوه بر اشعه بتا ، اشعه ايكس هم ساتع مي كنند به طوري كه ممكن است احتياطات ايزولاسيون ضروري باشد.

 

مداخلات پرستاري براي افرادي كه راديوتراپي داخلي دريافت مي كنند :

1. آموزش به بيمار در مورد :

الف. اعمال روتين و علت احتياطات

ب. ايزولاسيون موقتي است و محدوديت در تاريخ معيني برداشته خواهد شد

ج. كاركنان پرستاري در دسترس هستند و فقط براي فعاليتهاي ضروري در اتاق مي مانند

د. ملاقاتها محدود خواهد شد

 

2. بهبود آسايش :

 

الف. براي يك حمام كامل قبل از درمان ، تدارك ديده شود ( معمولا در مدت درمان اجازه حمام وجود ندارد)

ب. قبل از درمان ، تخت با ملحفه هاي تميز مرتب شود

ج. در صورت لزوم بالشهايي براي حمايت تنه و اندامها فراهم شود

 

 

3. كاهش ايزولاسيون بيمار :

الف. براي بيمار يك راديو ، تلوزيون و يا تلفن تهيه كنيد . روزنامه ، مجله و يا كتاب در اختيار او بگذاريد

ب. در صورت امكان با بيمار در فواصل زماني مختلف ، از طريق محل در ارتباط برقرار كنيد

 

حفاظت تيم بهداشتي در برابر خطرات اشعه :

پرستاران با آگاهي داشتن از نوع ماده راديو اكتيو مصرف شده ، نوع و ميزان اشعه منتشر شده از ماده راديو اكتيو، نيمه عمر ماده راديو اكتيو ، محل دقيق آن در بيمار و با در نظر گرفتن مجموعه اين عوامل ، قادر خواهند بود مراقبت بي خطر وكافي را براي بيمار برنامه ريزي كنند .

آگاهي از محل قرارگيري مواد راديواكتيو به پرستار كمك مي كند كه فعاليتهاي مراقبتي را طرح ريزي كند به عنوان مثال اگر مواد در داخل دهان است ، ايستادن به طرف پايين تخت مواجهه كمتري دارد و اگر مواد در رحم يا مثانه است ، ايستادن در بالاي تخت امن تر است

هر چه به نيمه عمر ماده راريو اكتيو نزديك مي شويم ، خطر مواجهه با آن كاهش مي يابد .

براي كنترل مواجهه با اشعه سه راه وجود دارد : زمان ، فاصله و حفاظ

زمان ( Time) :  مدت زمان مجاز براي هر پرستار در هر شيفت نيم ساعت است 

فاصله ( Distance) : فاصله مجاز حدود 6 فوت يا 180 سانتيمتر است . تمام تشعشعات تابع قانون فيزيكي عكس مجذور هستند به اين معني كه ميزان تابش اشعه نسبت عكس با مجذور فاصله منبع تا فرد دارد . مثال : شخصي كه در فاصله 2 متري از منبع اشعه قرار دارد ، فقط يك چهارم آن مقدار اشعه اي رادريافت مي كند كه در فاصله 1 متري وجود دارد .بنابراين افزايش فاصله از محل تشعشع ، مواجهه با آن را كاهش مي دهد .

محافظ و پوشش ( Sheilding) : ديوارهاي سربي / اتاق ايزوله / استفاده از گان ، ماسك ، دستكش و پيش بند سربي و عينك حين آماده كردن راديوايزوتوپهاي وريدي / استفاده از فورسپس در جابجا كردن وسايل آلوده / اجتناب از ترشحات بدن به مدت 24 تا 48 ساعت در راديوتراپي سيستميك ) راديوتراپي با منبع بدون پوشش  ) از جمله اقدامات لازم در اين بخش مي باشند

 

عوارض راديوتراپي :

عوارض ناشي از شيمي درماني به دودسته كلي تقسيم مي شوند : عوارض عمومي و عوارض موضعي مربوط به محل تابش اشعه ، از سوي ديگر مي توان اين عوارض را از نظر زمان وقوع آن ها به عوارض زودرس و ديررس تفكيك نمود . در ادامه به مواردي از اين عوارض اشاره خواهد شد

 

General side effects

×      تغييرات پوست

×      خستگي

×      آنوركسي

×      سركوب مغز استخوان

 

 

 

 

 

 

Site _ specific side effects

سر و گردن

    Stomatitis

    Xerostomia

    Tast change

    Tooth decay & carie

    Osteoradionecrosis

     Hypopituitarism 

 

قفسه سينه

    Esophagitis

    Cough

    radioation    pnemonitis

     radioation fibrosis

 

شكم

 

    gastritis25

 

تهوع و استفراغ ، درد و ناراحتي اپي گاستر ، خونريزي و بي قراري و بي اشتهايي و سوزش سر دل

 

 

 

 

 لگن

 

    Diarrhea

    Cystitis

    erectile dysfunction

    vaginal  stenosis

     ovarian failure

 

 مغز

 

    hair  texture & color  change in

    alopecia

     cerebral  edema 

 

كنترل پرستاري (Nursing Management )

درك و دانستن اصول و قوانين راديوبيولوژي كليد شناسايي و كنترل علائم است . عوارض جانبي مربوط به  اشعه درماني غالبا موضعي بوده و به عوامل زير بستگي دارد :

منطقه تحت درمان يا تحت اشعه ، حجم بافت تحت اشعه ، دوز كلي ، ميزان اشعه در هر نوبت ،نوع اشعه ، نوع راديوتراپي ،  تفاوتهاي فردي .

 تنوعي ازعوارض جانبي در ميان افرادي كه درمان مشابه مي گيرند ديده مي شود . تاخير بين زمان مواحهه با اشعه و زمان بروز و مشاهده عوارض از روزها تا هفته ها و ماهها متفاوت است كه به فعاليت متابوليكي سلول بستگي دارد . واكنشهاي فوري طي يا در هفته هاي بعد از درمان رخ مي دهد . واكنشهاي تاخيري ماهها تا سالها بعد از درمان رخ مي دهند از آنجا كه اشعه بيشترين اثر را بر روي سلولهايي با تقسيم سريع دارد بافت اپيتليال نظير غشاهاي موكوسي و پوست حساسيت بيشتري نسبت به اشعه دارند .

Nursing Diagnoses

 

اضطراب  در ارتباط با پرتودرماني و عوارض آن

كمبود آگاهي در مورد پرتودرماني ، عوارض و روشهاي مراقبت از خود

اختلال در تماميت پوست در ارتباط با اشعه درماني

خطر عفونت در ارتباط با ترك خوردگي پوست

عدم تحمل فعاليت در ارتباط با اشعه درماني

تغيير در وضعيت تغذيه كمتر از نياز بدن در ارتباط با آنوركسي  / تهوع و استفراغ

تغيير در غشاي موكوسي دهان در ارتباط با پرتودرماني سر و گردن

تغييرات حسي / دركي ( ذائقه ) در ارتباط با پرتو درماني سر و گردن

اختلال در بلع به دليل  التهاب حلق ( فارنژيت) و مري ( ازوفاژيت ) به دنبال راديوتراپي سر و گردن

اختلال در آسايش در ارتباط با سرفه و درد ناشي از تحريكات ريوي به دنبال پرتو درماني سر و گردن

اسهال ناشي از پرتو درماني لگن

اختلال در اعمال جنسي ناشي از اثرات پرتو درماني لگن

 اختلال در دفع ادراري ناشي از پرتو درماني لگن

اختلال در تصوير ذهني از بدن در ارتباط با آلوپسي

اختلال در اعتماد به نفس ناشي  آلوپسي

انطباق غير موثر فردي ناشي از آلوپسي  

آموزش و مراقبتهاي پرستاري

 

  پوست

 

þدر شروع درمان .......

 

بررسي ماهيت و نماميت پوست

راهنمايي بيمار براي به حداقل رساندن تروما و حفاظت از پوست  :

 الف . تميز كردن پوست با آب ولرم در صورت نياز

ب. اجتناب از مصرف صابون ، پودر ، عطر و دئودرانت

ج. اجتناب از شيو كردن پوست

د . حفاظت پوست از سرما ، گرما و  نورخورشيد

ح. استفاده از پوشش شل در اطراف  محل تحت درمان

خ. اجتناب از نوار چسب بر روي پوست تحت تابش

 

 

Þاگر پوسته ريزي خشك رخ دهد ......

 

استفاده از پماد يا لوسيون مرطوب كننده هيدروفيل دو تا سه بار د روز ( aquaphor)

    برداشتن پماد اضافي از روي پوست قبل از درمان روزانه

 

þاگر پوسته ريزي مرطوب رخ دهد .......

شستشو با سالين يا كمپرس سرد ممكن است سه تا چهار بار در روز استفاده شود

    از پانسمان هيدروژل جهت افزايش راحتي استفاده شود (vigilon dressing)

    در صورت خودداري از درمان ، زينك اكسايد يا سيلور سولفاديازين با پوشش غير چسبان استفاده مي شود

 از لزيونها يا درناژهاي مشكوك كشت تهيه شود

در صورت نياز از ضد دردها استفاده شود

 

þدر مرحله كامل شدن درمان و ترميم پوست .........

 

راهنمايي بيمار جهت حفاظت از پوست اشعه ديده در برابر خورشيد ، گرما و سرما و عدم استفاده از كيسه آب داغ و يا كيسه يخ بر روي محل  تحت درمان

    توصيه به بيمار جهت استفاده از ضد آفتاب در صورتي كه مواجهه با خورشيد اجتناب ناپذير است

    عدم استفاده از كمربند ، جوراب شلواري تنگ ، شلوار تنگ يا بستن تنه در طول درمان و براي چندين هفته بعد از آن

    اگر اشعه در ناحيه سر و گردن است از مواد آرايشي به دليل داشتن روغنهاي تحريك كننده استفاده نشود

 

خستگي

تنظيم دوره هاي استراحت و فعاليت در طول روز

شمارش گلوبولهاي خون از نظر كم خوني ( كم خوني از عوامل تشديد و تسريع كننده خستگي است)

رعايت رژيم غذايي مغذي

تشويق به انجام ورزشهاي هوازي منظم نظير پياده روي

بررسي ها نشان مي دهد كنترل موثر خستگي ، نقش مهمي در كنترل ، كاهش و يا حذف ساير علائم ( درد ، اضطراب ، افسردگي و...) در مبتلايان به سرطان تحت شيمي ذرماني و راديوتراپي دارد و فرايند درمان سرطان را همراه با ارتقاي كيفيت زندگي و وضعيت عملكردي فرد بهبود مي بخشد

 

آنوركسي

    استفاده از وعده هاي كوچك اما به دفعات

    استفاده از رژيم غذايي پر كالري / پر پروتئين

    استفاده از محركهاي اشتهاmegestrol cetate  400 _ 800 mg /d

    مشاوره با متخصص تغذيه

    فراهم آوردن محيط خوشايند براي خوردن غذا ( استفاده از موسيقي )

    تميز كرن دهان قبل و بعد  از غذا خوردن

    اجتناب از بوهاي محرك

    استفاده از غذاهاي مورد علاقه

توجه : عدم فعاليت + داروهاي مصرفي + عدم توانايي در هضم و جذب غذا سبب كاهش اشتها ،  كاهش وزن  و تشديد خستگي مي شود .

 

 

 

 

 

سركوب مغز استخوان

شمارش سلولهاي خوني بطور روتين  ( محل درمان /  سابقه شيمي درماني/ مرحله بيماري و سن بيمار در شمارش سلولي موثرند  )

    بررسي از نظرعفونت / خونريزي / كم خوني و خستگي

    آموزش به بيمار در مورد پيشگيري از كم خوني / عفونت و خونريزي

    ترنسفيوژن محصولات خوني در صورت نياز

    قطع راديوتراپي براي مدتي در موارد شديد  

توجه : پرتودرماني نواحي با فعاليت زياد مغز استخوان ( لگن / نخاع / استرنوم / دنده ها / متافيز استخوانهاي دراز / و جمجمه ) سبب كاهش عملكرد مغز استخوان =  كاهش سلولهاي خوني =  افزايش خطر عفونت / خونريزي / كم خوني مي شود.

 

عفونت

 

1اجتناب از تماس با افراد مبتلا به عفونتهاي تنفسي و ....

2. در طي درمان و بعد از آن طبق دستور از آنتي بيوتيكهاي پيشگيري كننده استفاده شود

3. در صورت كاهش شمارش گلوبولهاي سفيد از اتاق خصوصي يا ايزوله معكوس استفاده شود

 

استوماتيت

تميز كردن مكرر دهان

مسواك زدن و نخ دندان ،  در صورت عدم تحمل ،  سالين گرم با گاز مرطوب يا اسفنج دندان

بررسي محوطه دهان هر روز

عدم استفاده از پروتز دهان در صورت دردناك شدن دهان

كنترل درد دهان از طريق ضد دردهاي موضعي يا سيستميك

 استفاده از غذاي نرم و ملايم براي جويدن و بلع راحتتر

اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

    توجه : حساسيت  ، آريتم  ، ادم و زخم دردناك و شكننده  سبب خونريزي و در موارد شديد سبب عفونت مي شود.

 

خشكي دهان ( خلط غليظ و چسبنده )

مصرف مايعات مكرر واستفاده از مرطوب كننده هاي دهان

تميز كردن و شستن دهان قبل و بعد از خوردن غذا

مكيدن آبنبات ترش بدون شكر جهت تحريك ترشح بزاق

محصولات حاوي گليسيرين و الكل اجتناب شود زيرا باعث تحريك و خشكي بيشتر مي شود

استفاده از مرطوب كننده هاي هوا

 استفاده از يك قاشق چايخوري روغن سبزي در دهان در زمان خواب شبانه براي نرم كردن دهان و پيشگيري از خشكي دهان در طول شب

    اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

    شستشوي مرتب دهان با محلول نمكي يا بيكربنات مخصوصا بعد از صرف غذا

 

 

 

پوسيدگي دندان

بررسي دهان قبل از شروع درمان توسط دندان پزشك

استفاده روزانه ،  يك يا دوبار در روز از فلورايد ( 5 تا 10 دقيقه بر روي دندان ) .  براي حداقل 30 دقيقه نبايد آب خورده و يا با آب بشويد

اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

 

تغيير حس چشايي

تميز كردن دهان قبل و بعد از هر وعده غذايي

استفاده از تنوعي از غذاها با چاشني براي مطبوع ساختن طعم غذا در صورت تحمل

    استفاده از ساير منابع پروتئين ( ماهي / ماكيان / سبزيجات)

    استفاده از سس قبل و طي طبخ غذا براي از بين بردن طعم ناخوشايند آن

    صرف غذا به صورت سرد يا در دماي اتاق جهت ماسكه كردن طعم بد آن

    اجتناب از عوامل محرك : سيگار و الكل

توجه : بيمار به دليل احساس طعم بد در دهان ( احساس طعم گوشت قرمز فاسد يا قهوه تلخ ) يا كاهش حس ، دچار كاهش اشتها و كاهش وزن مي شود ، لازم است با تدابيري اين تغيير چشايي كنترل شود

 

استئوراديونكروزيس

آموزش پرستاري در مورد نياز به حفظ عادات مناسب دهان همراه با معاينه مكرر دندانپزشك براي ارزشيابي

    به حداقل رساندن تحريكات از طريق قطع مصرف الكل و سيگار

    ارزشيابي توانايي بيمار جهت مراقبت از دهان ، پيشگيري از عفونت و كاهش تحريك

توجه :  اين عارضه ، يك عارضه تاخيري و مزمن است كه استخوان منديبول ( فك تحتاني )  را گرفتار مي سازد . سيگار و الكل و تروما سبب ترميم ضعيف ، فشردگي استخوان ، نكروز  و ساختار نامناسب دهان و دندان مي شود .  درمان آن با آنتي بيوتيك تراپي و جراحي (  برداشتن استخوان نكروزه )  و درمان با اكسيژن هايپر بار HBO)   Hyperbaric oxygen therapy ( )

جهت تسريع ترميم استخوان و كاهش درد )  است

 

تهوع و استفراغ

بررسي بيمار از نظر وقوع و الگوي آن

اسفاده از ضد تهوعها قبل از درمان  (پروفيلاكتيك) يا در صورت نياز در ادامه روز درمان

استفاده از تكنيكهاي ريلكسيشن و انحراف ذهن ( موسيقي ملايم و انجام كار مورد علاقه)

تنظيم برنامه غذايي مناسب ( كم چرب / كم شكر / راحت الهضم ) بهتر تحمل مي شود

سوپ ، آبگوشت و ساير مايعات براي پيشگيري از كم آبي( 12 ص 625)

 تامين استراحت قبل و بعد از غذا

استفاده از غذا در وعده هاي كم ولي به طور مكرر

اجتناب از دادن غذا 2 تا 3 ساعت قبل و 2 ساعت بعد از درمان

استفاده از آشاميدنيهاي ترش و مايعات گازدار در صورت بروز تهوع

صبحانه ممكن است بهترين وعده غذايي باشد آن را به صورت يك وعده غذايي كامل در آوريد ( 10 ص 84)

 توجه : بيشتر ، در راديوتراپي قسمت فوقاني و مياني شكم ديده مي شود. در 6 ساعت اول بعد از درمان رخ داده و ممكن است تا 3 الي 6 ساعت بعد هم طول بكشد.

اسهال

بررسي الگوي معمول دفع بيمار

تشويق بيمار به مصرف رژيم كم باقيمانده همراه با مايعات پر كالري

    كاهش ميزان چربي مصرفي ( به دليل داشتن هضم مشكل )

    در صورت عدم تحمل ، از محصولات لبني اجتناب شود

    در صورت تداوم اسهال با وجود رژيم كم بلقيمانده استفاده از داروهاي ضد اسهال :

 (diphenoxylate atropine or loperamide HCI) قبل از غذا طبق دستور پزشك

    در صورت تحريك مقعد  ، استفاده ازحمام نشيمنگاه

 

توجه : بيشتر ، در راديوتراپي قسمت تحتاني شكم و لگن ، اسهال و  احساس پيچ خوردن و قولنج شكم ديده مي شود

 

التهاب مثانه

بررسي از نظر علائم هماچوري

تشويق به مصرف مايعات كافي

استفاده از ضد اسپاسم ( آنتي كولينرژيك )

استفاده از آلفا بلاكر براي بهبود جريان ادرار در هايپر تروفي پروستات

درمان با استفاده از اكسيژن هايپر بار

 

 

 

 

توجه : علائم  التهاب مثانه شامل :

 

      Dysuria                                 

      decreased  bladder capacity 

      urinary frequency & urgency

      nocturia urinary hesitancy   

      bleeding (rare )                   

 

كم كاري هيپوفيز

× ممكن است ، كاهش در ترشح كورتيزول ، تيروكسين ، و هورمونهاي جنسي ، ديده شود .

×احتمال بروز خطر در مواقع استرس ( جراحي / بيماري حاد ) وجود دارد  .

×درمان : جايگزيني با هورمونهاي اگزوژن

 

ازوفاژيت

آموزش به بيمار براي مصرف غذاي نرم و ملايم يا رژيم مايعات با كالري و پروتئين بالا

استفاده از بيحسي قبل از خوردن ، استفاده از محلول شستشوي دهان حاوي ليدوكائين ، ديفن هيدرامين ، ميلانتا 15 دقيقه قبل از غذا براي رفع ازوفاژيت

 ضد درد سيستميك نيم ساعت تا يك ساعت قبل از غذا براي رفع درد

توجه : بيمار ممكن است از درد و سختي در بلع و احساس تورم و توده در گلو شاكي باشد ، در صورت تشديد اين علائم ، ممكن است راديوتراپي براي مدتي متوقف  شود.

 

 

 

 

سرفه

ويژگي :  اول با ترشح ولي بعد خشك

 بررسي از نظر ويژگي ، شدت و تكرر ( دفعات ) سرفه و كنترل تغييرات صداهاي ريوي

     تشويق به مصرف مايعات كافي

    استفاده از مرطوب كننده هاي هوا  (humidification of the air)  و اجتناب از محركات ( دود سيگار)

    در صورت وجود سرفه شديد ، خشك و كوتاه براي پيشگيري از خستگي و اختلال در خواب از محصولات حاوي كدئين استفاده مي شود

    كنترل علائم و نشانه هاي عفونت تنفسي و راهنمايي بيمار براي اجتناب از منابع عفونت

    استفاده از تسكين دهنده هاي سرفه به خصوص در شب

    استفاده صحيح از اكسيژن

    قرار دادن بيمار در وضعيت كاملا نشسته

    آموزش تنفس با لبهاي غنچه

 

پنومونيت

×اين عارضه 1 تا 3 ماه بعد از  شروع درمان راديوتراپي رخ مي دهد  . اول سرفه خشك وجود دارد اما بتدريج سرفه ترشح دار با علائم تب و تنگي نفس بااثر شبيه سندرم  ديسترس تنفسي  بالغين مشاهده مي شود

×درمان با استراحت در تخت /  استروئيد ها  / آنتي بيوتيك صورت مي گيرد

 

 

فيبروز ريوي

6 تا 12 ماه بعد از تكميل درمان با علائم اوليه كوتاهي تنفس رخ مي دهد

×درمان حمايتي نظير كنترل علامتي تنگي نفس ، صورت مي گيرد

 

گاستريت

 استفاده از رژيم نرم و ملايم  ، آنتي اسيد در صورت نياز

    حاد : تجويز ضد استفراغ ( فنوتيازين ) / آنتي اسيد / سايمتدين در صورت درد / NPO تا از بين رفتن تهوع و استفراغ / غذاهاي ساده و نرم بر حسب تحمل بيمار : شير / ژلاتين / به دفعات ولي با حجم كم / خوب جويدن / استراحت / كاهش تنش و اجتناب از داروهاي محرك نظير ساليسيلات و كورتيكواستروئيدها  توصيه مي شود.

 

ادم مغزي

 علائم : سر درد / تهوع / استفراغ / تغييرات بينايي / ناتواني حركتي / كندي كلام slurred speech)  ) و تغييرات ذهني

 درمان :  استروئيد / حفظ و ارتقاي ايمني بيمار

 

آلوپسي

بسته به ميزان اشعه و وسعت منطقه تحت اشعه و تكنيك درمان ، آلوپسي ممكن است به صورت منطقه اي يا تكه تكه ديده شود فقط در ناحيه تحت تابش اشعه ايجاد گشته و در ساير نقاط ديده نمي شود اين عارضه دائمي نبوده و ممكن است 3 ماه بعد از تكميل درمان رويش مجدد موها آغاز شود

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 14:0  توسط   | 

رادیوتراپی

ساركومای عضلات مخطط ، برخی انواع تومورهای سر و گردن ، پروستات ، مغز و ریه در حال انجام است .

 

منابع انرژی مورد استفاده در پرتو درمانی داخلی چه منابعی هستند ؟

منابع تشعشع مورد استفاده در رادیوتراپی داخلی عبارتند از : ایزوتوپهای رادیواكتیو مانند (I131 ) و Sr89 ، فسفر ،palladium ، سزیم ، ایریدیوم ، فسفات یا كبالت ، منابع دیگری هم در دست بررسی هستند .

 

Stereo tactic radiosurgery & Stereo tactic Rodiotherapy

در روش اول از یك دوز بالا برای تخریب بافت تومورال در مغز استفاده میشود . سر بیمار در یك قالب مخصوص كه به جمجمه متصل است قرار میگیرد . از قالب به منظور تابش به خط مستقیم به تومور سر بیمار استفاده میشود . تابش دقیقاً در ناحیه مورد نظر خواهد بود . این روش بافتهای اطراف تومور عموماً از آسیب در امان خواهند ماند‌ . این شیوه به سه صورت انجام میگیرد :‌ روش متداول استفاده از فوتون های با انرژی زیاد شتابدهنده خطی كه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ Linac -based stereo tactic RT نامیده میشود . در دومین روش از پرتوی گامای CO60 و در روش سوم از پرتوهای ذرات باردار سنگین مثل پروتونها و یونهای هلیوم Stereo tactic استفاده میشود . این روش اكثراً در درمان تومورهای كوچك خوش خیم یا بد خیم مغز مثل مننژیوما ، و تومور هیپوفیز همچنین در درمان بیماریهای دیگر مثل پاركینسون ، صرع ، تومورهای متاستاتیك مغز ( تومورهایی كه از قسمتهای دیگر بدن انتشار یافته اند ) ، به صورت منفرد و یا همراه با رادیوتراپی تمام مغز مورد استفاده قرار میگیرند .

 

 

 

Stereo tactic Radiotherapy

در این روش از همان شیوه مورد استفاده در روش های قبل ولی با دوزهای پایین در تعداد جلسات متعدد استفاده میشود . دوزهای كم و تعداد جلسات زیاد نتیجه را بهبود بخشیده ، عوارض اشعه را به حداقل میرساند . این روش برای درمان تومورهای مغزی با همان روشی كه در قسمتهای دیگر بدن بكار میرود ، استفاده میشود .

در تحقیقات بالینی سودمندی این دو شیوه به صورت منفرد و یا همراه با دیگر روشهای پرتو درمانی در حال بررسی است .

 

دیگر روشهای مورد استفاده و یا تحت مطالعه برای بهبودی پرتو درمانی خارجی چیست ؟

تعدادی از تكنیكها و روشهای اصلاحی مورد استفاده یا تحت مطالعه برای افزایش اثرات رادیوتراپی خارجی به شرح زیر است :

 

-    رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی 3-D Conformal Radiation Therapy

رادیوتراپی تطبیقی برخلاف طرح درمان های قدیمی سه بعدی است و از كامپیوتر برای هدف گیری دقیق تر تومور استفاده میشود . امروزه بیشتر متخصصین سرطان شناسی از این روش استفاده میكنند . تصاویر سه بعدی CT ، MRI ، PET ویا SPECT تهیه و به كمك نرم افزارهای مخصوص ، پرتوهایی كه با شكل تومور مطابقت دارند طراحی میشود . چون در این تكنیك بافت سالم اطراف تومور به طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می توان استفاده كرد . استفاده از این روش در تومور های Nasopharyngeal ، پروستات ریه ، كبد و تومور های مغزی نتایج بهتری در برداشته است .

 

- IMRT ( Intensity-modulated Radiation therapy )

در این روش كه یك نوع رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای x با شدتهای متفاوت برای انتقال دوزهای متفاوت پرتو به نواحی كوچك بافت به طور همزمان استفاده میشود . در این تكنولوژی نیز دوزهای بالا به تومور و دوزهای كمتر به بافتهای سالم اطراف میرسد . در برخی تكنیكها بیمار دوز روزانه بیشتری دریافت میكند و زمان كل درمان كاهش و موفقیت درمان بیشتر میشود . IMRT ممكن است عوارض جانبی درمان را كاهش دهد. پرتودهی در این روش بوسیله یك شتابدهنده خطی مجهز به كولیماتور Multileaf انجام میشود ( كولیماتور به شكل دادن دقیق پرتوها كمك میكند ) . با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور میشوند . پرتو ها تا حد امكان به طور دقیق با شكل تومور تطبیق داده میشوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراكز سرطان شناس به ندرت از این وسیله استفاده می كنند . این تكنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی ، سرو گردن ، حلق بینی ، پستان ، كبد ، ریه ، پروستات و رحم مورد استفاده قرار میگیرد . IMRT برای هر بیمار و یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی گیرد.

 

پرتوهای LET Low و پرتوهای LET High چه پرتوهایی هستند ؟

LET معرف میزان انرژی به جا مانده از پرتو در هنگام عبور از بافت است. با جذب انرژی بیشتر سلولهای بیشتری از بین میروند . LET پرتوها متفاوت است. برای مثال پرتوهای x ، گاما و الكترونها Low LET و poins و نوترونها ، یونهای سنگین high LET میباشند . تحقیق و بررسی در مورد پرتوهای High LET در حال انجام است . هزینه سنگین این تجهیزات و آموزشهای تخصصی مورد نیاز ، استفاده از این پرتوها را به مراكز اندكی در ایالات متحده آمریكا محدود كرده است .

 

طراحی درمان در پرتو درمانی به عهده چه كسی است ؟

مجموعه كاركنان هر مركز رادیوتراپی به طراحی و درمان بیمار كمك میكنند . تیم پرتو درمانی شامل رادیوتراپیست ، دوزیمتریست ( شخصی كه دوز كامل و دقیق پرتو را مشخص میكند ) ، فیزیست ( فردیكه كنترل دستگاه برای انتقال مقدار صحیح پرتو به محل تومور در بدن را انجام میدهد) و پرتوكار میباشد . معمولاً پرتو درمانی یك قسمت از درمان بیمار را شامل میشود در درمان تكمیلی معمولاً از شیمی درمانی استفاده میشود

رادیوتراپیست Radiotion oncologist ، از همكاری با متخصص سرطان شناس اطفال ، جراح و رادیولوژیست ( پزشك متخصص در تهیه و تفسیر گرافیهای اندامهای بدن ) پاتولوژیست ( پزشك متخصص آسیب شناسی ) سود میبرد .

 

طراحی درمان چیست و چرا مهم است ؟

به دلیل تنوع روشهای پرتو دهی طراحی درمان یك گام اولیه و مهم برای درمان هر بیمار تحت پرتو درمانی است . قبل از پرتو درمانی گروه رادیوتراپی میزان و نوع پرتو را مشخص خواهند كرد .

اگر بیمار باید تحت پرتو درمانی خارجی قرار گیرد رادیوتراپیست از روشی به نام Simulation ( شبیه سازی ) برای مشخص كردن هدف پرتویی استفاده میكند در طول انجام Simulation بیمار به حالت آرام بر روی تخت قرار میگیرد و محدوده درمان توسط Simulation مشخص میشود . شبیه سازی همچنین ممكن است شامل CT یا سایر روشهای تصویر برداری برای كمك به پرتوكار در جهت طراحی پرتو دهی باشد . Simulation ممكن است باعث تغییراتی در طراحی درمان و در نتیجه محافظت بیشتر بافت سالم از تشعشعات شود. نواحی كه باید تحت پرتودهی قرار گیرند توسط یك ماركر دائمی یا موقتی مثل خالكوبی مشخص میشود . این نشانه ها در اولین جلسه درمان برای تعیین محل دقیق پرتو دهی به كار میرود . بسته به نوع پرتو درمانی ، پرتوكار ممكن است از Mold یا وسایل دیگر برای بی حركت نگه داشتن بیمار در طول درمان استفاده كند . این وسایل معمولاً از فوم ، پلاستیك یا گچ ساخته میشوند . در بعضی موارد پرتوكار شیلدهایی را به منظور جلوگیری از نفوذ پرتو به ارگان و بافتهای اطراف محل درمان مورد استفاده قرار میدهد . زمانیكه شبیه سازی كامل شد تیم رادیوتراپی برای تصمیم گیری در مورد مقدار دوز مورد نیاز و چگونگی رساندن آن به محل مورد نظر و درمانهایی كه در مورد بیمار باید انجام گیرد تصمیم گیری میكند .

 

حساس كننده ها و محافظت كننده های پرتویی Radiosensitizers.radioprotectors ؟

حساس و محافظت كننده های پرتویی مواد شیمیایی هستند كه پاسخ سلول به تشعشع را تغییر می دهند . حساس كننده های پرتویی داروهایی هستند كه سلولهای سرطانی را نسبت به تشعشع حساستر می كنند . برخی از این تركیبات تحت مطالعه هستند . علاوه براین تعدادی از داروهای ضد سرطان مثل 5-flaurouracil و Cisplatin سلولهای سرطانی را نسبت به رادیوتراپی حساستر میكنند .

محافظت كننده های پرتویی كه Radioprotectors هم نامیده میشوند داروهایی هستند كه سلولهای سالم را از آسیب ایجاد شده توسط تشعشع محافظت میكنند . این مواد ترمیم سلولهای غیر سرطانی آسیب دیده را تسهیل میكنند . Amifostine تنها دارویی است كه توسط اداره دارو و غذای ایالات متحده آمریكا (FDA ) بعنوان محافظت كننده پرتویی تأیید شده است . این دارو به كاهش خشك شدگی دهان ناشی از دریافت تشعشع زیاد در تومور غده پاروتید ( بنا گوشی ) كمك میكند . مطالعات دیگری برای تشخیص مؤثر بودن Amifostine در درمان سرطانهای دیگر در حال انجام است .

 

 

رادیوداروها (Radiopharmaceuticals ) چه داروهایی هستند و چگونه استفاده میشوند ؟

این داروها كه تحت عنوان رادیونوكلئوتید ها شناخته میشوند داروهای رادیواكتیوی هستند كه برای درمان انواع سرطان شامل تومور تیروئید ، تومور عود كرده قفسه سینه و تومور متاستاتیك استخوان استفاده میشوند . بیشترین استفاده مربوط به Samarium153 و Strontium89 می باشد . این داروها بوسیله FDA برای كاهش درد متاستاتیك استخوان تأیید شده است .

هردو دارو از طریق تزریق داخل وریدی و معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرند . بعضی مواقع این داروها به همراه رادیوتراپی خارجی استفاده میشود . انواع دیگر رادیونوكلئوتیدها P32 ، Rhodium186 و گالیم نیترات میباشد داروهای دیگری نیز تحت مطالعه و بررسی هستند .

 

 

 

 

شیوه های جدید رادیوتراپی چیست ؟

گرما درمانی ( استفاده از حرارت ) همراه با رادیوتراپی در حال مطالعه است محققان دریافته اند ، تركیب حرارت و پرتو میتواند میزان پاسخ دهی بعضی تومورها را افزایش دهد

محققین همچنین در حال مطالعه در مورد استفاده از آنتی بادیهای نشان دار برای انتقال تشعشع به طور مستقیم و صحیح به محل تومورند كه رادیوایمونوتراپی ( Radio immunotherapy ) نامیده میشود . آنتی بادیها ، پروتئینهای مخصوصی هستند كه بوسیله بدن در پاسخ به حضور آنتی ژنها ( موادیكه به عنوان عوامل خارجی توسط سیستم ایمنی در نظر گرفته میشوند ) ساخته میشوند . این آنتی بادیها میتواند در آزمایشگاه و در اتصال با مواد رادیواكتیو (طی روندی كه نشان دار كردن نامیده میشود ) ساخته شوند . این مواد بداخل بدن تزریق و بدنبال سلولهای سرطانی تخریب شده میگردند . این روش میتواند ریسك آسیب پرتویی سلولهای سالم را به حداقل برساند . موفقیت در این تكنیك به تشخیص صحیح ماده رادیواكتیو و مشخص كردن دوز مؤثر و ایمن مورد استفاده در این شیوه بستگی دارد . استفاده از رادیوایمونوتراپی در برخی از تومورها شامل لوسمی ، NHL ، Colorectal و تومورهای كبد ، ریه‌ ، مغز ، پروستات ، تیروئید ، پستان ، تخمدان و لوزالمعده تحت بررسی است .

 

 

 

 

 

 

 

مراقبتهاي پرستاري در راديوتراپي و شيمي درماني

مقدمه

سرطان يكي از بيماريهاي ترسناك بشري   و يكي از كهن ترين بيماريهاي شناخته شده توسط بشر است . اين بيماري براي قرنها جز معماها بوده است و اگر چه با پيشرفتهاي علمي جديد علت بسياري از سرطانها ، روشهاي پيشگيري ، درمان و كنترل آنها شناخته شده است اما هنوز تا حدود زيادي جز معماها باقي مانده است .سرطان گروه بزرگي از بيماريها بالغ بر 200 بيماري است كه به عنوان مشكلي جهاني افراد را  با نژاد و سن و جنس و وضعيت اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي متفاوت متاثر مي سازد با پيشرفت تدريجي سرطان ، تخمين زده مي شود كه تا سال 2020 ميلادي حدود 15 ميليون مورد جديد سرطان در جهان شناسايي شده و 10 ميليون مرگ بر اثر سرطان رخ دهد

 

درمان سرطان

جراحي ، شيمي درماني ، راديوتراپي ،ايمونوتراپي،  هايپرترمي ، پيوند مغز استخوان ، ژن درماني و درمان با ليزر از جمله روشهاي درمان سرطان محسوب مي شود    شواهد حاكي از آن است كه تركيبي از جراحي ، پرتو درماني ، شيمي درماني و احتمالا ايمني درماني به طور چشمگيري ميزان بهبودي را بالا مي برد . جراحي و پرتودرماني به صورت موضعي و شيمي درماني بطور سيستميك عمل مي كند . جراحي و پرتو درماني با كاهش دادن حجم و ظرفيت تومور ، بيمار را براي موثر تر شدن شيمي درماني و يا ايمني درماني آماده مي كند به اين ترتيب تداير پزشكي در سرطان پيچيده بوده و غالبا شامل تركيبي از چند نوع درمان است .  انتخاب روش درمان مناسب براي سرطان بسته به نوع بدخيمي ،  نوع سلول ،  مرحله بيماري ، وجود متاستاز ووضعيت بيمار متفاوت است .

اگر چه جراحي ، شيمي درماني ، راديو تراپي و هورمون درماني به عنوان رايجترين روشهاي مورد استفاده در درمان سرطان   ميزان بقاي اين افراد را افزايش داده است اما اين روشهاي درماني  به نوبه خود سبب بروز عوارض جانبي كوتاه و بلند مدت در بيماران مي شوند   عدم كنترل مناسب اين عوارض سبب تشديد اثرات منفي بر كيفيت زندگي بيماران شده و ممكن است هر نوع مزيتي از اين افزايش بقا را به دليل  افزايش هزينه هاي عوارض جانبي خنثي كند . عوارض جانبي مي تواند كنترل بيماري را مشكل و هر جنبه اي از زندگي را متاثر سازد. اين در حالي است كه كنترل علائم مرتبط با سرطان و درمان آن ، به عنوان يك جزئ مهم در درمان سرطان براي بيماران تحت شيمي درماني و راديو تراپي مي باشد   در اين ميان بر نقش پرستاران در شناسايي و كنترل به موقع اين عوارض تاكيد شده است.

 

پرستاري در سرطان

پرستاري انكولوژي ( oncology nursing ) ، شاخه اي از پرستاري است كه در تلاش براي افزايش كيفيت زندگي مبتلايان به سرطان مي باشد .  پرستاري سرطان در حقيقت چالشي است خلاقانه ، ماهرانه و با تشريك مساعي ساير پرسنل درماني( 10 ص 2) پرستاران به عنوان يكي از اعضاي تيم درمان نقش مهمي در تشخيص ، درمان و مراقبت از بيماران سرطاني دارند و از آنجا كه پرستار ، وقت بيشتري را نسبت به ديگر اعضاي تيم درمان با بيمار مي گذراند ، شايد اولين شخصي باشد كه نياز بيمار و خانواده اش را تشخيص مي دهد.

مداخلات پرستاري در سرطان را مي توان به دو دسته كلي تقسيم نمود :

مداخلات پرستاري در برخورد با نيازهاي رواني _ اجتماعي

 مداخلات پرستاري در برخورد با نيازهاي فيزيولوژيك

در برخورد با نيازهاي رواني _ اجتماعي بيمار مبتلا به سرطان تحت درمان  بايد به نكات زير توجه شود :

 

مكانيسمهاي از عهده برآيي موجود در بيمار را شناسايي و حمايت كنيد (روحي / ادراكي / رواني حركتي و بين فردي(

    حمايت رواني را با كار بر روي رفتار بيمار ايجاد كنيد .

    از دادن اطمينان كاذب مجدد خودداري كنيد .

    به بيماران و خانواده هاي آنها براي بيان احساسات فرصت دهيد .

    در برخورد با مشكلات ، بي آلايش ، صادق و خلاق باشيد .

    از اميدواري حمايت كنيد اما از دادن اميد كاذب اجتناب نماييد .

    حس استقلال بيمار را پرورش دهيد .

    به بيماران اجازه شركت در تصميم گيري را بدهيد .

    با دقت و توجه گوش كنيد .

    به سوالات در حد امكان پاسخ داده و درباره آزمايشات و درمانها اطلاعاتي بدهيد .

    در صورت لزوم با ساير اعضاي حرفه اي تيم بهداشتي ، از جمله پرستار متخصص انكولوژي مشورت كنيد .

    بيماران و خانواده هاي آنان را به سوي مسئوليتهايي كه نمي توانند بر دوش گيرند ، سوق ندهيد .

    فرضيات را تاييد كرده و به بيماران براي توصيف ، توضيح و شناخت دلايل احساساتشان كمك كنيد و از روش فيد بك استفاده كنيد .

    از توضيحات ساده و واضح استفاده كنيد .

    اجازه دهيد كه بيماران و خانواده شان بدانند كه احساساتشان طبيعي است.

مراقبتهاي پرستاري در برخورد با نيازهاي فيزيولوژيك در رابطه با درمانهاي پزشكي از جمله شيمي درماني  واشعه درماني است كه مورد بحث قرار خواهد گرفت.

 

تعريف شيمي درماني

شيمي درماني به معناي استفاده از داروهاي ضد سرطان با هدف تخريب هر چه بيشتر سلولهاي تومور همراه با حداقل اثر بر روي سلولهاي سالم است  به عبارتي شيمي درماني استفاده از داروهاي كشنده سلول در درمان سرطان است . اين روش يكي از 4 روش رايج درمان سرطان در كنار جراحي ، راديوتراپي و بيوتراپي است.

 

ويژگي ها و موارد كاربرد

در مقايسه با جراحي و راديوتراپي، شيمي درماني به عنوان يكي از مهمترين روشهاي درمان سرطان داراي مزيتهايي است ازجمله تاثير سيستميك آن در از بين بردن سلولهاي سرطاني در سراسر بدن در مقايسه با اثر موضعي جراحي و راديو تراپي درمان ، كنترل و تسكين علائم  بيماري از اهداف استفاده از اين روش درماني مي باشد.

شيمي درماني ممكن است به يكي از صورتهاي زير استفاده شود :

 

1. Adjuvant therapy

 

دوره اي از شيمي درماني در تركيب با ساير روشها ( جراحي / راديوتراپي / بيوتراپي(

 

2. Neoadjuvant chemotherapy 

 

تجويز شيمي درماني قبل از جراحي جهت كوچك (  (shrink نمودن تومور

 

3 . Primary therapy

 

درمان بيماري كه سرطان موضعي دارد و براي او درمان جايگزين در دسترس است

 

4. Induction chemotherapy 

 

درمان بيماري كه براي سرطان او درمان جايگزين وجود ندارد

 

5. Combination therapy

 

تجويز دو يا تعداد بيشتري از عوامل شيمي درماني جهت درمان سرطان ( افزايش عملكرد ساير داروها با اثر سينرژيك داشتن ) . به عنوان مثال رژيم   CMF  ؛ تركيب سه داروي  سيكلوفسفامايد / متوتروكسايد / فلوئويوراسيل است كه در درمان سرطان سينه استفاده مي شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

راههاي تجويز داروهاي شيمي درماني

1. روش خوراكي ( قرص / كپسول / محلول )     ( سايتوكسان – متوتروكسايت – مركاپتوپورين(

2.  داخل عضلاني    ( آسپارژيناز(

3. زير جلدي    ( بلئومايسين (

4. موضعي

5. داخل شرياني     ( فلوكسوريدين (

6. داخل حفره اي ( نظير داخل مثانه اي (

7. داخل پريتونئال

8. تزريق در مايع مغزي نخاعي     ( سيتارابين (

9. داخل وريدي  ( push or bolus  /  infusion )   ( اكثر داروهاي شيمي درماني به اين روش مورد استفاده قرار مي گيرند (

كه در اكثر موارد به منظور تاثير بهتر داروها از روش سيستميك خوراكي و داخل وريدي استفاده مي شود و روشهاي زير جلدي ، داخل عضلاني و جلدي به دليل اثرات آسيب زننده به بافت ، كمتر مورد استفاده قرار مي گيرند.

 

نقش پرستار در شيمي درماني

كمپبل (Campbell) تدابير پرستاري را به 4 دسته تقسيم مي كند :

    تدابير درماني (nursing treatment) شامل مراقبتهاي محافظي و حمايتي است كه با انجام اين اعمال پرستار به تنظيم و حفظ محيط داخلي و خارجي بدن ، حمايت از انجام اعمال طبيعي بدن بيمار ، فراهم نمودن آسايش و راحتي بيمار ، تسهيل نكات بهداشتي و سرانجام پيشگيري از بيماري و صدمات مي پردازد .

    مشاهدات پرستاري (nursing observation) شامل مراقبتهايي است كه توسط معاينه ، نظارت و نگاه كردن و كنترل علائم بيمار انجام مي گيرد .

    آموزش بهداشت (health education) شامل مراقبتهايي كه به افزايش اطلاعات مربوط به سلامتي و توصيف آن مي پردازد .

    آخرين نوع از تدابير پرستاري (medically delegated activities ) ، فعاليتهايي است كه به اجراي دستورات و درمانهاي طبي كه پزشك توصيه مي كند مربوط شده و اين تدابير تحت نظارت پزشك انجام مي گيرد.

 

Procedure for Administering Chemotherapy Drugs   

    قانون بيمار صحيح / داروي صحيح / دوز صحيح /  روش تجويز صحيح و زمان صحيح را با دستور پزشك چك كنيد

    سابقه و احتمال آلرژي و حساسيت را با بيمار چك كنيد . وسايل لازم مورد استفاده در آنافيلاكسي را در دسترس قرار دهيد

    عوارض جانبي و سميتهاي احتمالي را پيش بيني كرده و براي پيشگيري از آنها برنامه ريزي كنيد

    تستهاي آزمايشگاهي مربوط را بررسي كنيد

    جهت شروع درمان  از بيمار رضايت آگاهانه بگيريد

    وسايل و تجهيزات مناسب را آماده كنيد

    ميزان مناسب دارو را محاسبه و به روش آسپتيك آماده كنيد

    مراحل كار را به بيمار و خانواده اش توضيح دهيد

    داروهاي ضد استفراغ يا ساير داروهاي تجويز شده (كورتونها ) را معمولا 20 تا 30 دقيقه قبل از شروع درمان تجويز كنيد

    محل تزريق وريدي را آماده كرده و پس از رگ گيري داروهاي شيمي درماني را تجويز كنيد . قبل و بعد از تزريق  هر دارو و در پايان تزريق ،  كمي محلول نمكي نرمال تزريق گردد . اين عمل جهت پيشگيري از تركيب داروها وپيشگيري از آسيب وريدي صورت مي گيرد

    بيمار را در فواصل زماني مختلف طي دريافت دارو از نظر علائم ناخواسته بررسي كنيد

    تمام وسايل مصرف شده و داروهاي استفاده نشده را به روش صحيح از محيط اطراف بيمار دور كنيد

    اقدامات انجام شده را با ذكر تاريخ و ساعت و نام ثبت كنيد.

 

 نكات ايمني هنگام آماده کردن دارو

    دستها را بطور كامل بشوييد

    از گان مخصوص با نفوذ پذري كم ، بدون پرز ، جلو بسته با آستينهاي بلند و مچ كشي استفاده كنيد

    از دستكش جراحي لاتكس پودر نزده استفاده كنيد ( دستكشهاي پودر زده مي تواند باعث تماس دست با دارو از طريق باقيمانده پودر شوند (

    در صورت امكان از دو جفت دستكش استفاده شود

    ماسكهاي جراحي مانع استنشاق دارو نمي شوند ، بنابراين اتاق مخصوص آماده كردن دارو بايد داراي تهويه مناسب به سمت خارج باشد

    استفاده از قفسه ايمني بيولوژيك ( Biological safety cabinet  ) هنگام آماده كردن دارو ضروري است . در صرت عدم وجود اين سيستم از يك رسپيراتور با فيلترهاي قوي به همراه پوششهاي پلاستيكي صورت استفاده گردد

    تمام سطوح قفسه و مكان آماده سازي دارو قبل و بعد از آماده سازي با الكل 70 % و حوله يكبار مصرف تميز كنيد

    در تمام مراحل آماده سازي دارو از روش آسپتيك استفاده كنيد

    از پر نمودن بيش از حد ظروف دارو خودداري كنيد و حلال را به آهستگي به ظرف اضافه كنيد

    هنگام باز كردن آمپولهاي شيشه اي  ، از يك گاز استريل يا پنبه آغشته به الكل در اطراف گردن آمپول استفاده كنيد ، آمپول را در فاصله اي دورتر از بدن باز كنيد  

     از تماس دست با دهان و چشم اجتناب كنيد

    از خوردن ، آشاميدن ، استعمال سيگار ، جويدن آدامس و نگهداري غذا در محل آماده سازي دارو يا نزديك آن خودداري كنيد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 پيشگيري از نشت دارو به خارج از رگ

مجمع پرستاران سرطان ، جهت پيشگيري از نشت دارو اقدامات زير را مهم اعلام كرده اند :

    تريق داروهاي شيمي درماني توسط پرستاران مجرب و كار آزموده

    انتخاب دقيق وريد مناسب

    تكنيك صحيح و دقيق در ورود به داخل رگ و استفاده از سر سوزنهاي مناسب  (شماره هاي  19 تا 21 (

    تزريق دقيق دارو در محيطي آرام و بدون عجله

    تعويض محل تزريق در دفعات متوالي تزريق

    رقيق نمودن كامل دارو طبق دستور العمل

    مشاهده دقيق عضو در طول تزريق از نظر علائم نشت دارو به داخل بافت ( پر رنگي / سوزش / قرمزي / التهاب و عدم برگشت دارو(

    كنترل برگشت خون از محل داخل وريدي در قبل ، حين و بعد از انفوزيون داروهاي تاول زا

در صورت مشاهده علائم و نشانه هاي نشت دارو اقدامات زير ضروري است :

    توقف تزريق داروي شيمي درماني

    حفظ سوزن يا آنژوكت در محل

    آسپيره كردن هر نوع داروي باقيمانده ، خون درون لوله ، سوزن و يا بافت

    تزريق داخل وريدي پادزهر تجويز شده  :

×      سديوم تيوسولفات  براي   مكلورتامين

×      ريمزو  براي  ميتومايسين

×      هيالورونيداز   براي   آلكالوئيدهاي وينكا

توجه : در صوت عدم امكان آسپيره كردن دارو از محل ، پادزهر تزريق نمي شود ، در اين موارد سوزن يا آنژيوكت بايد خارج و پادزهر يا كورتون ( جهت رفع التهاب ) به روش زير جلدي دور تا دور ناحيه نشت دارو با سوزن شماره 25 تزريق گردد .

    خودداري از كاربرد فشار بر ناحيه مبتلا

    پوشاندن ناحيه با پانسمان استريل

    استفاده از كمپرس گرم يا سرد بر روي ناحيه

    بالا قرار دان عضو مبتلا

    مشاهده ناحيه به طور منظم از نظر قرمزي ، نكروز و درد

    ثبت تاريخ / ساعت / اندازه و نوع سوزن / محل ورود / توالي دارويي / روش تجويز / مقدار تقريبي داروي نشت شده / مداخلات پرستاري انجام شده / شكايات بيمار / ظاهر محل و توجهات پزشكي انجام شده.

 

عوارض جانبي شيمي درمانی

مسلما در كنار اثرات درماني شيمي درماني، يكسري عوارض جانبي نيز وجود دارد . دريك تقسيم بندي كه توسط (پري و ياربرو) در سال 1984 ،  بر اساس زمان وقوع عوارض جانبي ناشي از شيمي درماني صورت گرفته است ، عوارض شيمي درماني به صورت زير معرفي شده است :

1. عوارض فوري :  ساعتها يا روزها بعد از تجويز دارو  بروز مي كنند و شامل تهوع _ استفراغ _ فلبيت _ افزايش اسيد اوريك خون _ نارسايي كليه _ آنافيلاكسي و راشهاي پوستي مي باشند .

2. عوارض زودرس : روزها يا هفته ها بعد از تجويز دارو رخ مي دهند و شامل لكوپني _ ترومبوسيتوپني _ آلوپسي _ اسهال _ استوماتيت _ مگالوبلاستوزيس  و خستگي مي باشند .

3. عوارض ديررس :  هفته ها يا ماهها بعد از تجويز دارو بروز مي كنند و شامل كم خوني _ آسيب كبدي _  فيبروز ريوي _  فقدان اسپرم و هايپر پيگمانتاسيون مي باشند .

4 . عوارض تاخيري : ماهها يا سالها بعد از تجويز دارو رخ مي دهند و شامل كم كاري گنادها _ عقيمي _ يائسگي زودرس  و بدخيمي ثانويه مي باشند.

 

عوارض داروهاي شيمي درماني به تفكيك داروها

×      درد

 (متوتروكسايت با  سردرد ، تاكسول و تاكسوتر با نروپاتي محيطي ، وين بلاستين با درد عضلاني ، وين كرسيتين با دردهاي شكمي(

×      آلوپسي و نازك شدن مو       

(سيكلوفسفامايد ، متوتروكسايت ، تاكسول ، وين بلاستين(

×      آنوركسي

×      يبوست

  ( وين بلاستين و وين كرسيتين با ايلئوس (

×      اسهال

Advia Doacrobicin) ، 5 فلويوراسيل ، متوتروكسايت(

×      التهاب مثانه

 (سيكلوفسفامايد  با خونريزي مثانه(

×      افسردگي

×      خستگي   

(وين كريستين ، وين بلاستين و سيس پلاتين (

×      لكوپني

(farma Epirobicin  )

×      ترومبوسيتوپني

×      آنمي

 تضعيف مغز استخوان  ( خطر ناكترين و كشنده ترين عارضه جانبي داروهاي شيمي درماني(

( داروهاي دسته آلكيل كننده مانند بوسولفان / كلرامبوسيل و نيتروزئوره ها نظير سيسپلاتين / كارموسيتين و لوموسيتين داراي سميت خاصي بر روي مغز استخوان هستند.

 

×      التهاب مخاط (ركتال(

×      التهاب مخاط ( واژينال (

×      تهوع و استفراغ      

(سيسپلاتين ، كاربوپلاتين ، 5 فلويوراسيل ، جمزار، ميتومايسين ، متوتروكسايت ، تاكسوتر، وين بلاستين (

×      التهاب حلق و مري

×      تغييرات پوستي

( تاكسول ، جمزار (

×      استوماتيت  

 ( 5 فلويوراسيل  ، تاكسوتر ( velba ) )

توجه : كاهش سلولهاي سفيد خون ( Absolute Neutrophil Count  < 1000 در ميليمتر مكعب ) و پلاكتها ( كمتر از 20000 در ميلي متر مكعب ) به دنبال تضعيف مغز استخوان ، فرد را در معرض عفونت و خونريزي ( دو عامل اصلي مرگ بيماران سرطاني ) قرار مي دهد .

توجه : Nadir  ، اصطلاحي است كه براي مدت زمان بعد از تزريق داروي شيمي درماني كه در آن سلولهاي سفيد و يا پلاكتها به كمترين حد خود مي رسند به كار مي رود . اكثر داروهاي مضعف مغز استخوان داراي نادير 7 تا 14 روز  بعد از تزريق دارو هستند . بنابراين كنترل مقادير گلوبولهاي سفيد و پلاكتها در زمان نادير در تعيين سميت دارو و تعديلات لازم در مقدار آن ضروري است.

 

Nursing Diagnosis

    اضطراب و ترس  در ارتباط با فرايند شيمي درماني و عوارض آن

    كمبود آگاهي در مورد عوارض جانبي شيمي درماني و روشهاي مراقبت از خود

    تغيير در غشاي موكوسي دهان ( موكوزيت ) در ارتباط با عوارض دارو ها

    احتمال خطر در ارتباط با تضعيف سيستم ايمني ( كم خوني / عفونت / خونريزي (

    تغيير در وضعيت تغذيه كمتر از نياز بدن در ارتباط با تهوع و استفراغ / آنوركسي

    تغييرات بينايي و شنوايي ناشي از مسموميتهاي دارويي  ( ارسنيك(

    اختلال در تصوير ذهني از خود ناشي از آلوپسي

    اختلال در آسايش در ارتباط با درد ناشي از عوارض جانبي عوامل شيمي درماني و  متاستاز استخواني.

 

Major System Toxicity or Dysfunction and  Nursing Management 

 

مسموميت قلبي    cardiac toxicity

ü      بررسي وضعيت قلب قبل از شروع درمان از نظر نوار قلب / كسر تخليه / آنزيمهاي قلبي و بعد از شروع دارو از نظر تاكيكاردي / كوتاهي تنفس / اتساع وريد ژوگولار / ريتم گالوپ و ادم قوزك پا

 

مسموميت خوني hematopoietic toxicity

ü      كنترل WBC / كنترل Hg  و Hct  / كنترل شمارش پلاكت / استفاده از وسايل و تجهيزات استريل در تزريق و اكسيژن تراپي / آموزش بهداشت جنسي/ بررسي و مشاهده از نظر علائم خونريزي / اعمال فشار ملائم بر روي وريد 3 تا 5 دقيقه / كنترل محيط از نظر وجود وسايل تيز.

 

مسموميت كبدي hepatic toxicity

ü      بررسي تستهاي عملكرد كبدي ( LDH / SGOT / SGPT ) بيليروبين . زمان پروترومبين  و گزارش به پزشك در صورت مشاهده زردي ، حساسيت در ناحيه كبد و تغيير رنگ ادرار و مدفوع

 

واكنشهاي افزايش حساسيت hypersensitivity reaction

ü      بررسي از نظر علائم ضعف ، خواب آلودگي ، حس خارش و سوزش دردست و پاها ، خشونت صدا ، درد فك و چانه ، توهم ، افسردگي ، ضعف يا فقدان رفلكسهاي عميق تاندون ، عدم تعادل در راه رفتن ، يبوست شديد و فلج روده اي.

تغييرات متابوليكي  metabolic alterations   

ü      كنترل علائم افزايش Ca   / k  / Na / گلوكز / اوره و كنترل علائم كاهش  Ca / Mg / Na

 

مسموميت عصبي neurotoxiity    

ü      طبق دستور amifostine ( Ethyol)   تجويز شود . قبل از شروع درمان  بررسي سيستم عصبي پايه صورت گيرد

 

مسموميت شنوايي ototoxicity

ü      amifostine ( Ethyol) تجويز شود . قبل از شروع درمان  اوديوگرام  پايه بررسي شده علائم كاهش شنوايي و وزوز گوش و سرگيجه بررسي و گزارش شود

 

مسموميت ريوي pulmonary toxicity

ü      بررسي عملكرد ريوي و گزارش علائم تنگي نفس ، سرفه خشك ، رال ، تاكيپنه و تب ( سالمندان در خطر بیشترند.

 

مسموميت كليويrenal system toxicity

ü      بررسي كليريانس كراتينين 24 ساعته قبل از درمان ( 2 تا 3 ليتر براي 24 ساعت قبل و بعد از درمان )  تشويق مصرف مايعات كافي ( 2 تا 3 ليتر در 24 ساعت قبل و بعد از درمان )  كنترل جذب و دفع و تغييرات وزن

 

 

 

اختلال سيستم توليد مثل reproductive system dysfunction  

ü      آموزش و مشورت در مورد اجتناب از بارداري تا 2 سال بعد از شيمي درماني . دادن آگاهي در مورد مصرف ضد بارداري ها . آگاه كردن بيمار در مورد احتمال ناباروري موقتي يا دائمي و كاهش ليبيدو . زنان ممكن است علائم آمنوره ، برافروختگي ، بي خوابي ، مقاربت دردناك و خشكي واژينال را داشته باشند در اين مورد  استروژن درماني مفيد است  . مردان با تهيه بانك اسپرم قبل از شروع درمان مي توانند امكان باروري خود را داشه باشند.

 

 

Patient Teaching for Self _ Management of Most Common  Side  Effects from Chemotherapeutic Drugs

 

Infection 

 

آموزش

     رعايت نكات بهداشتي : استفاده از مسواك و ليف حمام اختصاصي ، حمام روزانه ، شستن دستها

     اجتناب از مصرف آبي كه بيش از 15 دقيقه مانده باشد

     اجتناب از مصرف سالاد، ميوه جات و سبزيجات خام

     اجتناب از قرار دادن گل و گياه تازه در اتاق

     اجتناب از مصرف گوشتهاي كباب شده  با نيم پز. 

 

 

 

مداخله پرستاري

     كنترل شمارش گلوبولهاي سفيد و در صورت لكوپني كمتر از 3000 در ميلي متر مكعب :

     كنترل علائم حياتي به ويژه درجه حرارت بدن هر 4 ساعت

     مشاهده دهان ، غشائ مخاطي و نواحي باز ( IV line  ) هر 4ساعت

     نمونه برداري از تمام نواحي مشكوك بدن جهت كشت فوري و اطلاع فوري به پزشك

     رعايت نكات آسپتيك در تمامي روشهاي تهاجمي مراقبتي

     در صورت امكان قرار دادن بيمار در اتاق خصوصي 

     كاهش تعداد مراقبت كنندگان

     تعويض روزانه پانسمان و مسير داخل وريدي

     تشويق و كمك به بيمار در انجام سرفه موثر ، ئتنفس عميق و فعاليت به ميزان مناسب

     اجتناب از سوند گذاري داخل مثانه تا حد امكان

     در صورت ANC   كمتر از 1000 در ميلي متر مكعب خون و حرارت بيش از 38  درجه سانتي گراد  ( 101 درجه فارنهايت ) ممكن است با نظر پزشك معالج تجويز دارو متوقف شود.

 

 

 

 

 

 

Bleeding

 

آموزش

     استفاده از مسواك نرم و ريش تراش برقي ، عدم استفاده از نخ دندان با پلاكت كمتر از 50000 در ميلي متر مكعب

     اجتناب از مصرف داروها حتي آسپيرين و يا مسكنهاي ديگر بدون تجويز پزشك

     كاربرد فشار ملايم 3 تا 5 دقيقه بر روي مكانهاي تزريق

     مراجعه فوري به پزشك در صورت مشاهده هر گونه خونريزي خودبخودي از بيني ، لثه ها ، ادرار خوني ، خون در مدفوع و يا كبود شدگي ناگهاني در بافتهاي بدن

 

 مداخله پرستاري

      كنترل شمارش پلاكتها و  PT , PTT, Hb

     بررسي مصرف داروهاي موثر بر خونريزي (آسپيرين )  و زمان انعقاد

     بررسي عوامل موثر بر فرايندهاي انعقادي مانند تب ، عفونت خون ، اختلال فعاليت كبدي و ....

     مشاهده از نظر خونريي از بيني ، لثه ، وجود پتشي و كبود شدگي سريع ، هماچوري ، ملنا ، هماتمز و خلط خوني ، هايپر منوره و علائم خونريزي داخل ججمه ( تحريك پذيري / كاهش حس /  عدم تساوي مردمك ها / سر درد و عدم تعادل )

     اجتناب از روشهاي درماني و تشخيصي مقعدي و تزريقات عضلاني

     پد گذاري ميله هاي كنار تخت و برداشت وسايل اضافي از اتاق در صورت شمارش پلاكتي كمتر از 50000 در ميلي متر مكعب

     شمارش پلاكتي كمتر از 100000 ممكن است نياز به توقف شيمي درماني داشته باشد  ( 14 ص 136 )

 

 

Aches & Pains

 

آموزش

     داروهاي ضد درد بايد به طور منظم خورده شوند

     يبوست ، خشكي دهان و خواب آلودگي از جمله عوارض داروهاي ضد درد است

     استراحت و استراتژيهاي آرامسازي نظير موسيقي ، ورزش آرام سازي پيشرونده ، انحراف ذهن و تصور سازي مثبت  در كنترل درد موثرند

 

مداخله پرستاري

     بررسي محل ، شدت ، كيفيت و دوره درد  ( 12 ص 648)

     كنترل درد در اين بيماران نياز به دارو داشته و نبايد به دليل احتمال اعتياد جسمي ، از دادن مقادير موثر مسكنهاي مخدر  ( در صورت تجويز ) در اين افراد اجتناب شود

     از مصرف دارو نما جهت تسكين درد در بيماران سرطاني اجتناب شود زيرا اثرات تسكيني محدودي داشته و به دليل درد شديد در بيماران سرطاني ممكن است اثرات درماني مطلوب را كاهش دهد

 

 

 

 

 Alopecia   (  Hair Loss & Hair Thinning

 

آموزش

     ريزش مو 10 تا 21 روز بعد از تجويز دارو رخ مي دهد

     ريزش مو موقتي است و هنگامي كه دارو قطع شود مجددا رويش مي يابد ( عموما  2 تا 6 ماه بعد از درمان  )

     ريزش مو ممكن است به صورت ناگهاني و به مقدار زيادي رخ دهد بنابراين قبل از اينكه ريزش شروع شود كلاه گيس ، كلاه روسري ، مناسب را انتخاب كنيد

     از سشوآر كردن مو ، مجعد كننده هاي مو ، شامپوهاي زبر كننده و شستشوي مكرر مو ، رنگ مو و گيره هاي مو خودداري كنيد

     سر و گردن خود را  بپوشانيد تا در تابستان از آفتاب سوختگي شديد و در زمستان از سرماي شديد محافظت شود ( 12 ص648)

     بهتر است قبل از شروع شيمي درماني موهاي خود را كوتاه كنيد

     از شامپوي ملايم ( شامپو بچه ) استفاده كنيد و هفته اي يكبار موهايتان را شامپو كنيد

     از نرم كننده هاي پوست سر يا پماد A+ D جهت كاهش خارش و تحريك سر با مشورت پزشك استفاده كنيد.

 

 

 

 

 

Anorexia

 

آموزش

      سعي كنيد با ساير افراد خانواده و يا با دوستان خود در فضايي مناسب و جذاب با موسيقي ملايم غذا بخوريد

     سعي كنيد قبل از خوردن ، با شستشو و تميز كرن دهان ، براي خوردن آماده شويد

·              غذا را در وعده هاي متعدد ولي با حجم كم مصرف كنيد ( 5 تا 6 نوبت در روز

·              از خوردن مايعات همراه با غذا اجتناب كنيد تا از احساس پري در شما جلوگيري شود

     از مواد غذايي پر پروتئين نظير تخم مرغ ، محصولات لبني  ( شير ، ماست ، پنير ) ، روغن بادام زميني ، ماهي و حبوبات استفاده شود

     به نظر مي رسد ، صبحانه وعده اي است كه در طول روز نسبت به ساير وعده ها بهتر تحمل مي شود ،  سعي كنيد يك سوم از كالري روزانه خود را در اين زمان بگنجانيد

 

   مداخله پرستاري

     بررسي تاريخچه و عادات غذايي ، كنترل سطوح ترنسفرين سرم و كاهش وزن

     بررسي از نظر تغيير در حس مزه و سير شدن سريع

 

Constipation

 

آموزش

     از مواد غذايي پر فيبر نظير محصولات برگ سبز ، سبوس ، ميوه جات تازه ، سبزيجات و ذرت بو داده زياد استفاده كنيد

     مايعات كافي در طول روز استفاده كنيد ( آب ،  آب ميوه تازه ، آلو ، مايعات گرم به هنگام شب)

     در صورت احساس دفع فورا به دستشويي رفته و عمل دفع را به تاخير نياندازيد

     براي دفع زمان خاصي را در نظر بگيريد ( صبحها بعد از صبحانه بهترين زمان براي عمل دفع است)

     در صورتي كه يبوست 3 روز يا بيشتر طول كشيد به پزشك مراجعه كرده و دستورات او را اجرا كنيد

     در طول روز ورزشهاي سبك نظير پياده روي را انجام دهيد

 

مداخله پرستاري

     تعيين عادات روده اي نرمال

     برسي الگوي دفع / قوام و دفعات مدفوع

     تشويق بيمار به داشتن فعاليت در حد تحمل 

 

Cystit

 

آموزش

     افزايش مصرف مايعات روزانه

     حداقل هر 4 ساعت در روز و حداقل 1 بار در طول شب دفع ادرار داشته باشيد

     در صورت بروز علائم خونريزي ( خون در ادرار ) ، سوزش ادرار ، درد ، تب و لرز فورا به پزشك گزارش دهيد

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 13:59  توسط   | 

رادیوتراپی

رادیوتراپی

 

پرتو درمانی چیست ؟

 

پرتو درمانی ( Radiotherapy ) استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا كوچك كردن بافتهای سرطانی است . در این روش در اثر آسیب DNA ، سلولهای ناحیه درمان ( بافت هدف ) تخریب و ادامه رشد و تقسیم غیر ممكن میشود . اگرچه پرتو علاوه بر سلولهای سرطانی به سلولهای سالم نیز آسیب میرساند ولی اكثر سلولهای سالم بهبودی خود را دوباره بدست می آورند . هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداكثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است . روشهای مختلفی برای پرتودهی و انتقال اشعه با قدرت نفوذ متفاوت وجود دارد ، علاوه براین تعدادی از روشهای پرتو دهی میتواند بطور دقیق و كنترل شده برای درمان ناحیه كوچكی از بافت بدون آسیب به بافت و اندام های اطراف استفاده شود ، در حالیكه برای درمان نواحی بزرگتر از انواع دیگر پرتو استفاده میشود . درتعدادی از بیماران هدف از درمان تخریب كامل تومور و بعضی كوچك كردن تومور یا كاهش علائم آن است . در هر بیمار طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامكان انجام میشود . نیمی از بیماران سرطانی پرتودرمانی‌ میشوند . پرتودرمانی ممكن است بصورت منفرد یا همراه با دیگر روشهای درمان سرطان ( شیمی درمانی یا جراحی ) مورد استفاده قرار گیرد حتی دربعضی موارد ممكن است بیش از یك روش پرتودرمانی به كار گرفته شود .

 

 

 

 

چه موقع رادیوتراپی مورد استفاده قرار میگیرد ؟

رادیوتراپی ممكن است برای درمان انواع تومورهای جامد شامل تومورهای مغز ، پستان ، گردن رحم (Cervix  ) ، حنجره‌‌ ، ریه ، پانكراس ، پروستات ، پوست ، نخاع ، معده ، رحم یا ساركومای بافت نرم و استخوان درمان لوسمی و لنفوم ( تومور سیستم لنفاوی ) و برخی تومورهای خوش خیم به كار رود . مقدار دوز مورد استفاده در پرتودرمانی به نوع تومور و بافت یا اندام های درمعرض آسیب بستگی دارد . برای بعضی از تومورها ، پرتودهی به نواحی غیرتومورال برای جلوگیری از رشد مجدد سلولهای سرطانی صورت میگیرد . این تكنیك ، پرتو درمانی پیشگیری كننده ( Prophylactic ) نامیده میشود . رادیوتراپی همچنین میتواند به كاهش علائم بیمار مثل درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان یا سایر بافت های بدن كمك كند . این تكنیك رادیوتراپی تسكینی ( Palliative ) نامیده میشود .

 

تفاوت بین رادیوتراپی خارجی ، رادیوتراپی داخلی (براكی تراپی ) و رادیوتراپی سیستمیك چیست ؟

پرتودهی ممكن است توسط دستگاهی خارج از بدن ( رادیوتراپی خارجی ) و یا توسط منبع پرتو در داخل بدن ( رادیوتراپی داخلی ) و یا توسط مواد رادیواكتیو باز درداخل بدن انجام شود ( رادیوتراپی سیستمیك ) . نوع پرتودهی به نوع تومور ، تحمل بافت های سالم اطراف محل آن ، مسافتی كه پرتو باید در داخل بدن طی كند همچنین به سلامت عمومی بیمار ، تاریخچه بیماری و اینكه آیا بیمار از روشهای دیگر درمان استفاده خواهد كرد یا نه و مجموعه ای عوامل دیگر بستگی دارد . دربیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعداری از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی ، داخلی ، سیستمیك همراه با هم و یا جداگانه استفاده میشود .

 

رادیوتراپی خارجی

پرتودرمانی یا رادیوتراپی خارجی معمولاً دربیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرد . در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه ، مغز ، پستان ، ركتوم ، پانكراس ، معده ، گردن رحم ، حنجره ، ریه ، پروستات و رحم استفاده میشود علاوه بر این رادیوتراپی خارجی ممكن است برای كاهش دردهای متاستاتیك و یا مشكلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

 

رادیوتراپی حین جراحی  Intraoperative Radiotherapy

این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است . IIORT  برای درمان تومورهای متمركز كه نمی توان آنها را به طور كامل خارج كرد و یا ریسك عود مجدد وجود دارد استفاده می­شود. بعد از خارج كردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یك دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده میشود ( بافت های سالم اطراف بوسیله شیلدهای مخصوصی حفاظت میشوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری میشود این روش ممكن است در درمان تومور های تیروئید ، gynecological , colorectal روده باریك و لوزالمعده ( پانكراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومور های مغز و ساركومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

 

رادیوتراپی داخلی  ( Brachy Therapy )

در این روش منبع تشعشع كه در یك پوشش نگهدارنده كوچك پیچیده شده در داخل تومور و یا بسیار نزدیك به آن قرار میگیرد و Implant یا ماده كاشتنی نامیده میشود . مواد كاشتنی ممكن است در شكلهای مختلف مانند سیمهای كوچك ، تیوبهای پلاستیكی ( كاتترها ) ribbans ( رشته ای ) كپسول و یا به شكل دانه ای وجود داشته باشد . مواد كاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته میشوند . در رادیوتراپی داخلی ممكن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد .

رادیوتراپی داخلی معمولاً به یكی از روشهای زیر انجام میشود كه هركدام به طور جداگانه توضیح داده شده است . در هر سه روش از مواد كاشتنی سربسته استفاده میشود .

 

رادیوتراپی داخل نسجی  ( Interstitial Rediotherapy )

در این روش ماده رادیواكتیو در داخل بافت یا نزدیك محل تومور قرار میگیرد . این روش در درمان تومور های سر و گردن ، پروستات ، گردن رحم (Cervix ) ، تخمدان ، پستان ، نواحی لگن و اطراف مقعد استفاده میشود . در رادیوتراپی خارجی پستان ممكن است یك دوز بیشتر ( Boost ) به روش داخل نسجی یا خارجی به بیمار داده شود .

 

رادیوتراپی داخل حفره ای  (Therapy Intracavitary )

در این روش منبع رادیواكتیو بوسیله یك اپلیكاتور در داخل بدن قرار میگیرد . این روش معمولاً در درمان تومورهای رحم استفاده میشود . محققان در حال مطالعه و بررسی انواع رادیوتراپی داخلی برای درمان دیگر سرطانها شامل پستان ، Bronchial ، گردنی ، مثانه ، دهانی ، Tracheal, Rectal ، رحم و واژن هستند .

 

 

 

 

 

رادیوتراپی سیستمیك : ( پزشكی هسته ای(

در این روش از مواد رادیواكتیو مانند  I131  Strontium89. به صورت خوراكی و یا تزریقی استفاده می­شود . این روش درمانی گاهی اوقات برای درمان سرطان تیروئید و لنفوم غیر هوچكینی بزرگسالان استفاده میشود . محققان در حال بررسی موادی هستند كه بتواند برای درمان دیگر انواع سرطان استفاده شود .

 

آیا پرتو درمانی باعث رادیواكتیو شدن بیماران میگردد ؟

بیماران تحت پرتودرمانی معمولاً نگران این موضوع هستند كه آیا این روش درمانی بدن آنها را رادیواكتیو خواهد كرد ؟ جواب این سؤال به نوع پرتو درمانی انجام شده بستگی دارد پرتو درمانی خارجی بیمار را رادیواكتیو نخواهد كرد و در این بیماران نیازی به دوری از افراد دیگر در طول درمان نیست .

در رادیوتراپی داخلی ( داخل نسجی ، داخل حفره ای ) كه با منابع رادیواكتیو سربسته انجام میشود بیمار ممكن است در بیمارستان بستری شود . در این مورد پیش بینی های لازم برای حفاظت پرتویی پرسنل بیمارستان و ملاقات كنندگان صورت خواهد گرفت . منابع سربسته بطور اساسی ناحیه اطراف خود را مورد تشعشع قرار میدهند ، بنابراین تنها ناحیه اطراف منبع ، و نه تمام بدن بیمار رادیواكتیو خواهد شد .

در رادیوتراپی سیستمیك از منابع رادیواكتیو سرباز كه وارد جریان خون میشوند استفاده میشود . مقداری از این مواد رادیواكتیو از طریق بزاق ، عرق یا ادرار بیمار از بدن خارج میشوند و تازمانیكه اكتیویته آنها به اتمام نرسیده است بدن رادیواكتیو است . بنابراین بعضی از مواقع پیش بینی های حفاظتی لازم برای افرادیكه در تماس نزدیك با بیمار هستند بكار میرود . پزشك و یا پرستار درصورت نیاز به اقدامات حفاظت پرتویی از این موضوع مطلع خواهند شد .

 

چگونه دوز تشعشع اندازه گیری میشود ؟

مقدار انرژی جذب شده در واحد جرم ماده دز جذبی یا دوز تشعشع نامیده می شود . تا قبل از سال 1985 واحد دوز جذبی ، راد (rad ) بود در حال حاضر از واحد گری ( Gy) استفاده میشود . یك گری برابر با rad 100 است ( 1cGy = 1 rad ) . دوز قابل تحمل بافتهای مختلف متفاوت است برای مثال كبد میتواند یك دوز مجموع cGy3000 را تحمل كند در صورتیكه كلیه ها قدرت تحمل cGy 1800 دارند . دوز مجموع معمولاً به دوزهای كوچكتر در تعداد جلسات معین كه به صورت روزانه داده میشود ، تقسیم میشود . این روش باعث افزایش تخریب سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت سالم میشود . برای نشان دادن میزان آسیب سلولهای سرطانی در مقایسه با سلولهای سالم از یك ضریب به نام نسبت درمانی (therapeutic ratio ) استفاده میشود .

 

منابع انرژی در رادیوتراپی خارجی جه منابعی هستند ؟

منابع پرتودهی مورد استفاده در رادیوتراپی خارجی ممكن است شامل انواع زیر باشد :

اشعه گاما یا x : این پرتوها از نوع تشعشع الكترومغناطیس محسوب میشوند ، ولی طریقه تولید آنها متفاوت است . پرتوهای x بوسیله دستگاهی به نام شتابدهنده خطی تولید میشوند . پرتوهای با انرژی پایین در تخریب سلولهای سرطانی سطحی و پرتوهای با انرژی بالاتر در درمان تومورهای عمقی تر بكار میرود . پرتوهای x میتوانند یك ناحیه بزرگ را مورد تشعشع قرار دهند . پرتوهای گاما از رادیو ایزوتوپهایی مثل ایدیدیوم Ir  و CO60   منتشر میشوند . هر عنصر در یك زمان خاص واپاشی و میزان متفاوتی از انرژی را آزاد میكند كه بر نفوذ آن به داخل بدن مؤثر است . در واپاشی كبالت پرتوی گاما منتشر میشود كه در درمان با Gamma knife  نیز مورد استفاده قرار میگیرد .

 

تشعشعات ذره ای ( Particle beams )

دراین روش از ذرات هسته ای پر انرژی به جای فوتون استفاده میشود . این روش درمانی ، رادیوتراپی ذره ای یا تشعشع ذره ای نامیده میشود .

تشعشعات ذره ای به وسیله شتابدهنده های خطی ، سنكروترن و سیكلوترون تولید میشود . ذرات شتابدار عبارتند از : الكترون كه به وسیله تیوب اشعه X تولید میشود ، نوترون ها كه به وسیله عناصر رادیواكتیو و تجهیزات مخصوص تولید میشوند . یونهای سنگین مثل پروتونها ، هلیوم و ذرات باردار كوچك یعنی مزون كه به وسیله شتابدهنده و یك سیستم مغناطیسی تولید میشوند . برخلاف پرتوهای ایكس و گاما ، پرتوهای ذره ای قدرت نفوذ كم دارند . بنابراین از این پرتوها معمولاً برای درمان تومورهای سطحی یا زیر جلدی استفاده میشوند .

 

درمان با پرتوی پروتون ( Proton beam therapy  )

در این روش از پرتوهای پروتونی استفاده میشود كه انرژی خود را در یك ناحیه كوچك ( Bragg peak ) از دست میدهند . در این ناحیه دوزهای بالا بر روی تومور با حداقل آسیب به بافتهای نرمال متمركز میشود . پروتون درمانی فعلاً در مراكز محدودی در ایالات متحده استفاده میشود . این شیوه برای درمان تومورهایی كه عمل جراحی مشكل یا پر مخاطره است به كار میرود . تحقیقات كلینیكی برای استفاده از این روش در درمان ملانومای چشم ، Retinoblastoma ( یك نوع تومور چشمی كه بیشتر در اطفال زیر 5 سال اتفاق می افتد ) ساركومای عضلات مخطط ، برخی انواع تومورهای سر و گردن ، پروستات ، مغز و ریه در حال انجام است .

 

منابع انرژی مورد استفاده در پرتو درمانی داخلی چه منابعی هستند ؟

منابع تشعشع مورد استفاده در رادیوتراپی داخلی عبارتند از : ایزوتوپهای رادیواكتیو مانند (I131 ) و Sr89 ، فسفر ،palladium  ، سزیم ، ایریدیوم ، فسفات یا كبالت ، منابع دیگری هم در دست بررسی هستند .

 

Stereo tactic radiosurgery & Stereo tactic Rodiotherapy

در روش اول از یك دوز بالا برای تخریب بافت تومورال در مغز استفاده میشود . سر بیمار در یك قالب مخصوص كه به جمجمه متصل است قرار میگیرد . از قالب به منظور تابش به خط مستقیم به تومور سر بیمار استفاده میشود . تابش دقیقاً در ناحیه مورد نظر خواهد بود . این روش بافتهای اطراف تومور عموماً از آسیب در امان خواهند ماند‌ . این شیوه به سه صورت انجام میگیرد :‌ روش متداول استفاده از فوتون های با انرژی زیاد شتابدهنده خطی كه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ Linac -based stereo tactic RT  نامیده میشود . در دومین روش از پرتوی گامای CO60 و در روش سوم از پرتوهای ذرات باردار سنگین مثل پروتونها و یونهای هلیوم Stereo tactic  استفاده میشود . این روش اكثراً در درمان تومورهای كوچك خوش خیم یا بد خیم مغز مثل مننژیوما ، و تومور هیپوفیز همچنین در درمان بیماریهای دیگر مثل پاركینسون ، صرع ، تومورهای متاستاتیك مغز ( تومورهایی كه از قسمتهای دیگر بدن انتشار یافته اند ) ، به صورت منفرد و یا همراه با رادیوتراپی تمام مغز مورد استفاده قرار میگیرند .

 

 

Stereo tactic Radiotherapy

در این روش از همان شیوه مورد استفاده در روش های قبل ولی با دوزهای پایین در تعداد جلسات متعدد استفاده میشود . دوزهای كم و تعداد جلسات زیاد نتیجه را بهبود بخشیده ، عوارض اشعه را به حداقل میرساند . این روش برای درمان تومورهای مغزی با همان روشی كه در قسمتهای دیگر بدن بكار میرود ، استفاده میشود .

در تحقیقات بالینی سودمندی این دو شیوه به صورت منفرد و یا همراه با دیگر روشهای پرتو درمانی در حال بررسی است .

 

دیگر روشهای مورد استفاده و یا تحت مطالعه برای بهبودی پرتو درمانی خارجی چیست ؟

تعدادی از تكنیكها و روشهای اصلاحی مورد استفاده یا تحت مطالعه برای افزایش اثرات رادیوتراپی خارجی به شرح زیر است :

-رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی 3-D Conformal Radiation Therapy

رادیوتراپی تطبیقی برخلاف طرح درمان های قدیمی سه بعدی است و از كامپیوتر برای هدف گیری دقیق تر تومور استفاده میشود . امروزه بیشتر متخصصین سرطان شناسی از این روش استفاده میكنند . تصاویر سه بعدی CT ، MRI  ، PET ویا SPECT تهیه و به كمك نرم افزارهای مخصوص ، پرتوهایی كه با شكل تومور مطابقت دارند طراحی میشود . چون در این تكنیك بافت سالم اطراف تومور به طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می توان استفاده كرد . استفاده از این روش در تومور های Nasopharyngeal  ، پروستات ریه ، كبد و تومور های مغزی نتایج بهتری در برداشته است .

 

- IMRT ( Intensity-modulated Radiation therapy )

در این روش كه یك نوع رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای  x با شدتهای متفاوت برای انتقال دوزهای متفاوت پرتو به نواحی كوچك بافت به طور همزمان استفاده میشود . در این تكنولوژی نیز دوزهای بالا به تومور و دوزهای كمتر به بافتهای سالم اطراف میرسد . در برخی تكنیكها بیمار دوز روزانه بیشتری دریافت میكند و زمان كل درمان كاهش و موفقیت درمان بیشتر میشود . IMRT  ممكن است عوارض جانبی درمان را كاهش دهد. پرتودهی در این روش بوسیله یك شتابدهنده خطی مجهز به كولیماتور Multileaf انجام میشود ( كولیماتور به شكل دادن دقیق پرتوها كمك میكند ) . با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور میشوند . پرتو ها تا حد امكان به طور دقیق با شكل تومور تطبیق داده میشوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراكز سرطان شناس به ندرت از این وسیله استفاده می كنند . این تكنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی ، سرو گردن ، حلق بینی ، پستان ، كبد ، ریه ، پروستات و رحم مورد استفاده قرار میگیرد . IMRT  برای هر بیمار و یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی گیرد.

 

پرتوهای LET Low و پرتوهای  LET High چه پرتوهایی هستند ؟

LET معرف میزان انرژی به جا مانده از پرتو در هنگام عبور از بافت است. با جذب انرژی بیشتر سلولهای بیشتری از بین میروند . LET پرتوها متفاوت است. برای مثال پرتوهای x ، گاما و الكترونها Low LET و poins و نوترونها ، یونهای سنگین high LET میباشند . تحقیق و بررسی در مورد پرتوهای High LET در حال انجام است . هزینه سنگین این تجهیزات و آموزشهای تخصصی مورد نیاز ، استفاده از این پرتوها را به مراكز اندكی در ایالات متحده آمریكا محدود كرده است .

 

طراحی درمان در پرتو درمانی به عهده چه كسی است ؟

مجموعه كاركنان هر مركز رادیوتراپی به طراحی و درمان بیمار كمك میكنند . تیم پرتو درمانی شامل رادیوتراپیست ، دوزیمتریست ( شخصی كه دوز كامل و دقیق پرتو را مشخص میكند ) ، فیزیست ( فردیكه كنترل دستگاه برای انتقال مقدار صحیح پرتو به محل تومور در بدن را انجام میدهد) و پرتوكار میباشد . معمولاً پرتو درمانی یك قسمت از درمان بیمار را شامل میشود در درمان تكمیلی معمولاً از شیمی درمانی استفاده میشود .

رادیوتراپیست Radiotion oncologist ، از همكاری با متخصص سرطان شناس اطفال ، جراح و رادیولوژیست ( پزشك متخصص در تهیه و تفسیر گرافیهای اندامهای بدن ) پاتولوژیست ( پزشك متخصص آسیب شناسی ) سود میبرد .

 

 

طراحی درمان چیست و چرا مهم است ؟

به دلیل تنوع روشهای پرتو دهی طراحی درمان یك گام اولیه و مهم برای درمان هر بیمار تحت پرتو درمانی است . قبل از پرتو درمانی گروه رادیوتراپی میزان و نوع پرتو را مشخص خواهند كرد .

اگر بیمار باید تحت پرتو درمانی خارجی قرار گیرد رادیوتراپیست از روشی به نام Simulation ( شبیه سازی ) برای مشخص كردن هدف پرتویی استفاده میكند در طول انجام Simulation بیمار به حالت آرام بر روی تخت قرار میگیرد و محدوده درمان توسط Simulation مشخص میشود . شبیه سازی همچنین ممكن است شامل CT یا سایر روشهای تصویر برداری برای كمك به پرتوكار در جهت طراحی پرتو دهی باشد . Simulation  ممكن است باعث تغییراتی در طراحی درمان و در نتیجه محافظت بیشتر بافت سالم از تشعشعات شود. نواحی كه باید تحت پرتودهی قرار گیرند توسط یك ماركر دائمی یا موقتی مثل خالكوبی مشخص میشود . این نشانه ها در اولین جلسه درمان برای تعیین محل دقیق پرتو دهی به كار میرود . بسته به نوع پرتو درمانی ، پرتوكار ممكن است از Mold یا وسایل دیگر برای بی حركت نگه داشتن بیمار در طول درمان استفاده كند . این وسایل معمولاً از فوم ، پلاستیك یا گچ ساخته میشوند . در بعضی موارد پرتوكار شیلدهایی را به منظور جلوگیری از نفوذ پرتو به ارگان و بافتهای اطراف محل درمان مورد استفاده قرار میدهد . زمانیكه شبیه سازی كامل شد تیم رادیوتراپی برای تصمیم گیری در مورد مقدار دوز مورد نیاز و چگونگی رساندن آن به محل مورد نظر و درمانهایی كه در مورد بیمار باید انجام گیرد تصمیم گیری میكند .

 

حساس كننده ها و محافظت كننده های پرتویی Radiosensitizers.radioprotectors ؟

حساس و محافظت كننده های پرتویی مواد شیمیایی هستند كه پاسخ سلول به تشعشع را تغییر می دهند . حساس كننده های پرتویی داروهایی هستند كه سلولهای سرطانی را نسبت به تشعشع حساستر می كنند . برخی از این تركیبات تحت مطالعه هستند . علاوه براین تعدادی از داروهای ضد سرطان مثل 5-flaurouracil و Cisplatin  سلولهای سرطانی را نسبت به رادیوتراپی حساستر میكنند .

 

محافظت كننده های پرتویی كه Radioprotectors هم نامیده میشوند داروهایی هستند كه سلولهای سالم را از آسیب ایجاد شده توسط تشعشع محافظت میكنند . این مواد ترمیم سلولهای غیر سرطانی آسیب دیده را تسهیل میكنند . Amifostine تنها دارویی است كه توسط اداره دارو و غذای ایالات متحده آمریكا (FDA ) بعنوان محافظت كننده پرتویی تأیید شده است . این دارو به كاهش خشك شدگی دهان ناشی از دریافت تشعشع زیاد در تومور غده پاروتید ( بنا گوشی ) كمك میكند . مطالعات دیگری برای تشخیص مؤثر بودن Amifostine در درمان سرطانهای دیگر در حال انجام است .

 

رادیوداروها (Radiopharmaceuticals ) چه داروهایی هستند و چگونه استفاده میشوند ؟

این داروها كه تحت عنوان رادیونوكلئوتید ها شناخته میشوند داروهای رادیواكتیوی هستند كه برای درمان انواع سرطان شامل تومور تیروئید ، تومور عود كرده قفسه سینه و تومور متاستاتیك استخوان استفاده میشوند . بیشترین استفاده مربوط به Samarium153  و Strontium89 می باشد . این داروها بوسیله FDA برای كاهش درد متاستاتیك استخوان تأیید شده است .

هردو دارو از طریق تزریق داخل وریدی و معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرند . بعضی مواقع این داروها به همراه رادیوتراپی خارجی استفاده میشود . انواع دیگر رادیونوكلئوتیدها P32 ، Rhodium186 و گالیم نیترات میباشد داروهای دیگری نیز تحت مطالعه و بررسی هستند .

 

 

 

شیوه های جدید رادیوتراپی چیست ؟

گرما درمانی ( استفاده از حرارت ) همراه با رادیوتراپی در حال مطالعه است محققان دریافته اند ، تركیب حرارت و پرتو میتواند میزان پاسخ دهی بعضی تومورها را افزایش دهد

محققین همچنین در حال مطالعه در مورد استفاده از آنتی بادیهای نشان دار برای انتقال تشعشع به طور مستقیم و صحیح به محل تومورند كه رادیوایمونوتراپی ( Radio immunotherapy ) نامیده میشود . آنتی بادیها ، پروتئینهای مخصوصی هستند كه بوسیله بدن در پاسخ به حضور آنتی ژنها ( موادیكه به عنوان عوامل خارجی توسط سیستم ایمنی در نظر گرفته میشوند ) ساخته میشوند . این آنتی بادیها میتواند در آزمایشگاه و در اتصال با مواد رادیواكتیو (طی روندی كه نشان دار كردن نامیده میشود ) ساخته شوند . این مواد بداخل بدن تزریق و بدنبال سلولهای سرطانی تخریب شده میگردند . این روش میتواند ریسك آسیب پرتویی سلولهای سالم را به حداقل برساند . موفقیت در این تكنیك به تشخیص صحیح ماده رادیواكتیو و مشخص كردن دوز مؤثر و ایمن مورد استفاده در این شیوه بستگی دارد . استفاده از رادیوایمونوتراپی در برخی از تومورها شامل لوسمی ، NHL ، Colorectal و تومورهای كبد ، ریه‌ ، مغز ، پروستات ، تیروئید ، پستان ، تخمدان و لوزالمعده تحت بررسی است .

 

آیا همزمان با از بین رفتن تومور ، سلولهای مجاور آسیب می بینند و آیا نگرانی بیماران نسبت به عوارض رادیوتراپی ،‌به جاست ؟

درست است که همزمان ، سلولهای اطراف تومور آسیب می بینند و این مسلما" یکی از عوارض رادیوتراپی است ، اما بیماران نباید در این مورد نگران باشند زیرا پزشک قبل از درمان ، کاملا" به این مساله توجه می کند و با توجه به منطقه تومور، میزان اشعه را طوری تنظیم می کند که کمترین آسیب به سلولهای اطراف برسد. درغیر اینصورت با یک بار اشعه دادن به میزان زیاد ، تومور به یکباره از بین می رفت و آسیب فراوانی نیز وارد می شد که قابل جبران نبود. در حقیقت آسیب سلولهای اطراف ، یک محدودیت برای رادیوتراپیست محسوب می شود.

 

آیا میزان اشعه مورد استفاده در مورد تمام اندام ها، یکسان است ؟

خیر میزان اشعه براسا س نوع و محل تومور انتخاب میشود. برای اندام های حساسی مثل ریه ، روده و معده میزان اشعه کمتر و برای دست و پا اشعه قوی تری استفاده خواهد شد.

 

عوارض جانبی رادیوتراپی چیست ؟

مهمترین عارضه جانبی رادیوتراپی ، عوارض پوستی و سوختگی محل مورد نظر است . ولی منظور از سوختگی در 90 درصد موارد تنها تغییر رنگ پوست و به ندرت سوختگی های درجه اول است . گاهی سوختگی از درجات بالاتر هم اتفاق می افتد که شیوع بسیار کمی دارد و بیماران نباید نگران این قضیه باشند. اصولا مشکل رادیوتراپی در جامعه ما نگرانی مردم از سوختگی است . ولی با افزایش سطح تبحر پزشکان و دستگاههای جدید این مشکل ، بسیار کم اتفاق می افتد.

سایر عوارض رادیوتراپی بستگی به محل تومور دارد . مثلا" پس از اشعه دادن به تومورهای شکم ، تا مدتی عوارضی مثل اسهال ، مشکلات گوارشی و سوزش ادرار دیده میشود که دائمی نیست .

 

 

 

چه کسانی نمی توانند تحت درمان با رادیوتراپی واقع شوند ؟

دو دسته از افراد نمی توانند از رادیوتراپی استفاده کنند. گروه اول خانم های باردار هستند که مطلقا" نمی توانند تحت درمان واقع شوند. دسته بعدی افرادی هستند که قبلا" تحت درمان دوره ای با اشعه قرار گرفته اند. در مورد این افراد ، درصورت عود تومور و لزوم استفاده مجدد از اشعه ، از دوز پایین تر اشعه استفاده می شود.

 

آیا تمام سرطان ها با رادیوتراپی قابل درمان هستند ؟

خیر. درسرطانهایی مثل لوسمی ( نوعی سرطان خون) که سلولهای سرطانی در کل گردش خون وجود دارند نمی توان از اشعه استفاده کرد. اما در تومورهای اندام های مختلف مثل تومور روده یا ریه از رادیوتراپی استفاده زیادی میشود. در واقع 60? از بیماران برای این قسمت از درمان ارزشی قایل نیستند و بیشتر تمایل به شیمی درمانی دارند. چون رادیوتراپی هنوز برای مردم کاملا" شناخته شده نیست.

 

چرا بیماران ارزش زیادی برای رادیو تراپی قائل نیستند و برای حل این مشکل چه باید کرد ؟

شاید یکی از دلایل این باشد که ما در ایران یک مرکز کامل و مجهز مختص سرطان نداریم . تا تمام مراحل درمان سرطان از قبیل جراحی ، رادیولوژی مخصوص ، شیمی درمانی و رادیوتراپی را پوشش دهد. در ضمن مراکز درمانی ما به نسبت حجم بالای بیماران ، بسیار محدود است و علاوه بر همه این ها میزان اطلاع پزشکان عمومی و حتی برخی متخصصین نسبت به رادیوتراپی بسیار کم است بنابراین بیماران به درمانهای دیگر سوق داده می شوند.

برای آشنایی بیشتر مردم رسانه ها ، خصوصا" صدا و سیما نقش بسیار مهمی دارند تا رادیو تراپی نقش موثر آن برای عموم مردم بیشتر معرفی شود. البته در حال حاضر متاسفانه به دلیل تعداد زیاد مبتلایان به سرطان ، کم کم مردم بیشتر با رادیوتراپی آشنا می شوند.

آیا رادیوتراپی توسط بیمه های دولتی پوشش داده می شود ؟

بیمه های دولتی ، رادیوتراپی درمراکز دولتی را پوشش می دهند. اما چون مراکز دولتی پاسخ گوی تعداد زیاد بیماران نیستند، مراکز خصوصی مطرح میشوند و متاسفانه بیمه ها با مراکز خصوصی به سختی قرار داد می بندند و هزینه ای هم که توسط بیمه پرداخت می شود ناچیز است . شاید بتوان مشکل دیگر رادیوتراپی را هزینه بالای آن عنوان کرد.

 

در حال حاضر چه پیشرفت هایی در زمینه رادیوتراپی صورت گرفته است ؟

یکی از نقاط عطف علم رادیوتراپی ، اختراع دستگاههای شتاب دهنده است که امروز ه به بازار آمده است و مراکز محدودی هم در تهران و شهرستانها دارای این دستگاه هستند. در دستگاه شتاب دهنده اشعه با انرژی بیشتری به زیر پوست انتقال داده میشود و عوارض پوستی آن بسیار کم است و توموری که در عمق واقع شده است ، انرژی بالایی دریافت کرده و درمان موثرتر است و قسمت های مجاور تومور هم کمتر هدف اشعه واقع می شوند.

پیشرفت دیگری که در زمینه رادیوتراپی مطرح است ایجاد روش های سه بعدی است که توسط سی تی اسکن ابتدا نقشه تومور از جهات مختلف کشیده میشود و زمانی که اشعه داده میشود دقیقا" اشعه به خود تومور اصابت کرده و حتی زمانی که تومور تغییر جهت می دهد ، دستگاه نیز جهت خود را عوض می کند و باز دقیقا" به خود تومور اشعه داده می شود و اندام ها و سلول های اطراف از آسیب در امان می مانند و عوارض جانبی درمان به حداقل می رسد.

رادیوتراپی و عوارض آن

رادیوتراپی یکی از روش های درمانی بیماری سرطان است و اگر محل رادیوتراپی در قفسه سینه باشد ممکن است تغییراتی را ایجاد کند . به عنوان مثال ، احساس سختی در بلع یا سوزش در مجرای بلع را خواهید داشت و یا ممکن است حالت سرفه یا تب به شما دست دهد . گاهی متوجه می شوید که میزان خلط دفع شده از سرفه های شما تغییر یافته است . کوتاهی نفس هم امری شایع است . در صورت بروز هر یک از علائم به گروه درمانی خود اطلاع دهید . پزشک شما از این تغییزات هستند و به شما برای تخفیف این علائم کمک می کنند . 

عوارض رادیوتراپی در حین درمان سرطان سینه

 شایع ترین عارضه جانبی در رادیوتراپی برای سرطان سینه خستگی و تغییرات پوستی است . اما امکان بروز عوارض دیگر هم وجود دارد . اگر متوجه سفتی در شانه خود شدید در مورد انجام ورزش هایی برای رفع این مشکل از پزشک خود راهنمایی بخواهید . عوارض دیگر شامل زخم روی سینه یا در نوک سینه ، تورم به علت تجمع مایع ساخته شده در حین درمان و قرمزی یا تیرگی پوست می باشد . ممکن است تیرگی پوست تا 6 ماه باقی بماند اما عوارض دیگر معمولاً در 4 یا 6 هفته برطرف می شوند .

اگر به علت سرطان سینه بعد از لامپکتومی یا ماستکتومی تحت رادیوتراپی قرار گرفتید بهتر است از کرست استفاده نکنید . اگر خیلی احساس ناراحتی می کنید یک کرست کتانی نرم بپوشید ؛ بدین صورت امکان تحریک پوست کمتر خواهد بود .

گاهی رادیوتراپی پس از لامپکتومی موجب تغییرات بیشتری در درمان سرطان سینه می شود . عوارض دراز مدت گاهی سال ها پس از درمان وجود دارد . قرمزی پوست کمرنگ می شود ، اما پوست شما کمی تیره می شود . قطب های پوست سینه شما بزرگ تر می شوند ؛ بعضی زنان افزایش حساسیت در پوست سینه را گزارش می دهند . پوست و بافت چربی سینه ضخیم تر و سفت تر از قبل از رادیوتراپی می شوند . گاهی اندازه سینه به علت تجمع مایع بزرگتر و یا به علت ایجاد بافت اسکار کوچک می شود . بسیاری از زنان تغییری در سینه خود نخواهند داشت .

 

 عوارض رادیوتراپی در معده و شکم

 در صورتی که رادیوتراپی برای شما در معده یا بخشی از شکم انجام شود ممکن است دچار درد معده ؛ تهوع و یا اسهال شوید . با توصیه پزشک می توانید از داروهایی برای تخفیف این علائم استفاده کنید . هرگز بدون مشورت با پزشکتان دارویی را مصرف نکنید .

 

 طرز برخورد با تهوع

 احساس تهوع دقیقاً چند ساعت پس از رادیوتراپی در ناحیه معده یا شکم غیر معمول نیست . بعضی بیماران وقتی با معده خالی تحت رادیوتراپی قرار می گیرند کم تر دچار تهوع می شوند . برخی از بیماران هم با خوردن یک وعده غذای سبک 1 تا 2 ساعت قبل درمان حالت تهوع در آنها کاهش میابد . خوردن غذا 1 تا 2 ساعت بعد از رادیوتراپی از میزان تهوع می کاهد . در صورت تداوم این مشکل برای تجویز داروهای ضد تهوع از پزشک خود کمک بخواهید . با توجه به توصیه پزشک ، حتی اگر احساس تهوع ندارید داروهای ضد تهوع را یک ساعت قبل از درمان بخوربد .

اگر قبل از هر درمانی دچار ناراحتی معده باشید ، حالت تهوع می تواند با هیجانات و اضطراب ناشی از درمان سرطان همراه شود .  سعی کنید قبل از هر نوبت معاینه  نان تست شده ، آب سیب ، بیسکویت میل کنید . این برنامه غذایی در کاهش تهوع شما موثر است .

توصیه می شود قبل از درمان کتاب بخوانید ، نانه بنویسید و یا به حل معمایی سرگرم شوید زیرا با این کارها احساس ارامش بیشتری خواهید کرد  .

 

 

نکاتی درباره ناراحتی معده

 رژیم غذایی که پزشک ، پرستار یا متخصص به شما داده است را کاملاً رعایت کنید .

در هر وعده کم غذا بخورید

به دفعات و به ارامی غذا بخورید

از غذاهای سرخ شده و یا پر چرب استفاده نکنید .

بین وعده های غذا مایعات سرد بنوشید .

غذاهایی میل کنید که بوی کمتری دارند ، غذاهایی که بشود آن را در دمای اتاق نگه داشت و بشود چند بار از آن استفاده کرد .

در مواردی که دچار تهوع و اسفراغ شدیدی هستید از رزیم مایع استفاده کنید ( مانند آب گوشت و آب میوه ) یا غذاهای مخلوط شده که هضم راحت تری دارند مانند ژلاتین میل کنید .

 

 

 

 

 

 

 

 

برای کنترل اسهال چه باید کرد ؟

اسهال در هفته دوم یا سوم رادیوتراپی بر روی شکم با لگن شروع می شود . می توانید با رعایت رژیم غذایی کم فیبر از بروز اسهال جلوگیری کنید . زمانی که درمان خود را شروع کردید میوه ، سبزیجات خام ، کلیه غلات را مصرف نکنید . با توصیه پزشک رژیم خود را تغییر دهید یا از داروهای ضد اسهال استفاده کنید . در صورتی که برای کنترل اسهال ناتوان شدید با پزشک خود تماس بگیرید . نکات زیر در تغییر رژیم غذایی به شما کمک می کنند .

به محض اسهال از مایعاتی مصرف کنید که موجب شدت اسهال نشود . مثل چای کمرنگ

از خوردن غذاهای پر پنیر یا غذاهایی که موجب نفخ می شنود مانند سبزیجات و میوه جات خام ؛ قهوه و آب جو ؛ کلم ؛ غلات و غذاهای ادویه دار اجتناب کنید .

وعده های غذایی را در حجم کم و به دفعات بخورید .

در صورتی که شیر و فرآورده های آن دستگاه گوارش شما را تحریک می کند از فراورده های لبنی بدون لاکتوز استفاده کنید .

رژیم کم چرب و کم فیبر بدون لاکتوز را تا 2 هفته پس از پایان رادوتراپی ادامه دهید . معمولاًمجدداً می توانید خوردن غذاهای معمولی را شروع کنید . از مقدار غذاهای کم فیبر مانند برنج ، موز ، سیب زمینی ، پنیر کم چرب استفاده کنید .

در رژیم غذایی خود حتماً از مواد غذایی با مقادیر بالای پتاسیم مانند موز ، سیب زمینی ، زرد آلو استفاده کنید . چون پتاسیم از املاح مهمی است که در طول اسهال از بدن دفع می شوند .

در بیمارانی که تحت رادیوتراپی شکم و معده قرار می گیرند نوع رژیم غذایی بسیار مهم است . سعی کنید در هر وعده غذایی از حداکثر ممکن انرژی و مواد غذایی حیاتی استفاده کنید . به یاد داشته باشید تهوع ، استفراغ و اسهال فوراً پس از اتمام درمان از بین می روند .

 

عوارض رادیوتراپی در لگن

 در صورت رادیوتراپی لگن (ناحیه بین دو باسن ) ممکن است دچار ناراحتی هایی در مثانه به صورت تکرر ادرار یا احساس سوزش در حین ادرار کردن شوید . نوشیدن مایعات فراوان به تخفیف این علائم کمک می کنند . نوشابه های حاوی کافئین مصرف نکنید و با توصیه پزشک از دارو مصرف کنید .

تاثیر رادیوتراپی بر روی عملکرد جنسی و باروری بستگی به اعضایی دارد که در منطقه رادیوتراپی قرار دارند . بعضی از عوارض بسیار شایع پس از اتمام درمان باقی نمی مانند . اما بعضی دیگر در دراز مدت باقی می مانند . قبل از شروع درمان از پزشک خود بخواهید تا در مورد عوارض جانبی احتمالی و مدت آنها برای شما توضیح دهد . بسته به میزات رادیاسیون گاهی زنانی که رادیوتراپی در ناحیه لگن برای آنها انجام می شود دچار توقف خونریزی ماهیانه و علائمی مربوط به یائسگی مانند خارش ، سوزش و خشکی واژن می شوند. در صورت بروز این عوارض برای مصرف داروی مورد نیاز با پزشک خود صحبت کنید . 

 

 اثرات رادیوتراپی بر روی باروری

دانشمندان در حال مطالعه بر روی عوارض رادیوتراپی بر روی باروری هستند . چنانچه خانمی در سن باروری هستید با پزشک در رابطه با باروری خود مشورت کنید . در طول مدت رادیوتراپی نباید حامله شوید . چون رادیاسیون موجب آسیب رسیدن به جنین ، خصوصاً در سه ماهه اول بارداری می شود .

اگر قبل از شروع رادیوتراپی حامله هستید حتماً با پزشک صحبت کنید . رادیوتراپی در ناحیه بیضه ها موجب کاهش در تعداد و فعالیت اسپرم می شود . این بدان معنی نیست که احتمال باروری وجود ندارد ، اما با پزشک خود دربارهخ راه های جلوگیری از بارداری در طول دوران رادیوتراپی سوال کنید . به عنوان مثال اگر شما می خواهید که بچه دار شوید باید بدانید که پس از پایان درمان احتمال کاهش باروری وجود دارد . در این صورت می توانید از بانک های نگهداری اسپرم قبل از شروع درمان اطلاعات لازم را بگیرید

 

 

ارتباطات جنسی

 در اکثر انواع رادیوتراپی نه مرد و نه زن متوجه تغییراتی در قدرت لذت جنسی خود نمی شوند اما هر دو جنس متوجه کاهش تمایلات خود می شوند که احتمالاً به علت نگرانی از ابتلا به سرطان است تا تاثیر رادیوتراپی . پس از پایان درمان تمایل جنسی به تدریج به سطح قبلی خود بر می گردد . به بعضی از زنان به هنگام رادیوتراپی گفته لگن گفته می شود که امیزش جنسی نداشته باشند . در بعضی موارد هم امیزش جنسی دردناک و غیر قابل تحمل است . طی چند هفته پس از اتمام درمان معمولاً این علائم برطرف می شوند . اگر بافت واژن در نتیجه رادیوتراپی آسیب دیده باشد پزشک یا پرستار برای شما چگونگی استفاده کردن از یک وسیله باز کننده ( وسیله ای که به ارامی واژن را تحت کشش قرار می دهد ) را آموزش می دهند .

هر گونه پرسشی را که در مورد ارتباط جنسی در حین درمان و بعد از درمان سرطان به ذهنتان می رسد با پزشک خود در میان بگذارید و از توصیه های آنها استفاده کنید

 

 

 

 

 

رادیوتراپی (پرتو درمانی) چیست ؟

پرتو درمانی(رادیوتراپی) ( Radiotherapy ) استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا كوچك كردن بافتهای سرطانی است . در این روش در اثر آسیب DNA ، سلولهای ناحیه درمان ( بافت هدف ) تخریب و ادامه رشد و تقسیم غیر ممكن میشود .

هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداكثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است .

درتعدادی از بیماران هدف از درمان تخریب كامل تومور و بعضی كوچك كردن تومور یا كاهش علائم آن است . در هر بیمار طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامكان انجام میشود .

اگرچه پرتو علاوه بر سلولهای سرطانی به سلولهای سالم نیز آسیب میرساند ولی اكثر سلولهای سالم بهبودی خود را دوباره بدست می آورند . هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداكثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است . روشهای مختلفی برای پرتودهی و انتقال اشعه با قدرت نفوذ متفاوت وجود دارد ، علاوه براین تعدادی از روشهای پرتو دهی میتواند بطور دقیق و كنترل شده برای درمان ناحیه كوچكی از بافت بدون آسیب به بافت و اندام های اطراف استفاده شود ، در حالیكه برای درمان نواحی بزرگتر از انواع دیگر پرتو استفاده میشود . درتعدادی از بیماران هدف از درمان تخریب كامل تومور و بعضی كوچك كردن تومور یا كاهش علائم آن است . در هر بیمار طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامكان انجام میشود . نیمی از بیماران سرطانی پرتودرمانی‌ میشوند . پرتودرمانی ممكن است بصورت منفرد یا همراه با دیگر روشهای درمان سرطان ( شیمی درمانی یا جراحی ) مورد استفاده قرار گیرد حتی دربعضی موارد ممكن است بیش از یك روش پرتودرمانی به كار گرفته شود .

چه موقع رادیوتراپی مورد استفاده قرار میگیرد ؟

رادیوتراپی ممكن است برای درمان انواع تومورهای جامد شامل تومورهای مغز ، پستان ، گردن رحم (Cervix ) ، حنجره‌‌ ، ریه ، پانكراس ، پروستات ، پوست ، نخاع ، معده ، رحم یا ساركومای بافت نرم و استخوان درمان لوسمی و لنفوم ( تومور سیستم لنفاوی ) و برخی تومورهای خوش خیم به كار رود . مقدار دوز مورد استفاده در پرتودرمانی به نوع تومور و بافت یا اندام های درمعرض آسیب بستگی دارد . برای بعضی از تومورها ، پرتودهی به نواحی غیرتومورال برای جلوگیری از رشد مجدد سلولهای سرطانی صورت میگیرد . این تكنیك ، پرتو درمانی پیشگیری كننده ( Prophylactic ) نامیده میشود . رادیوتراپی همچنین میتواند به كاهش علائم بیمار مثل درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان یا سایر بافت های بدن كمك كند . این تكنیك رادیوتراپی تسكینی ( Palliative ) نامیده میشود .

 

تفاوت بین رادیوتراپی خارجی ، رادیوتراپی داخلی (براكی تراپی ) و رادیوتراپی سیستمیك چیست ؟

پرتودهی ممكن است توسط دستگاهی خارج از بدن ( رادیوتراپی خارجی ) و یا توسط منبع پرتو در داخل بدن ( رادیوتراپی داخلی ) و یا توسط مواد رادیواكتیو باز درداخل بدن انجام شود ( رادیوتراپی سیستمیك ) . نوع پرتودهی به نوع تومور ، تحمل بافت های سالم اطراف محل آن ، مسافتی كه پرتو باید در داخل بدن طی كند همچنین به سلامت عمومی بیمار ، تاریخچه بیماری و اینكه آیا بیمار از روشهای دیگر درمان استفاده خواهد كرد یا نه و مجموعه ای عوامل دیگر بستگی دارد . دربیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعداری از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی ، داخلی ، سیستمیك همراه با هم و یا جداگانه استفاده میشود .

رادیوتراپی خارجی

پرتودرمانی یا رادیوتراپی خارجی معمولاً دربیماران سرپایی مورد استفاده قرار میگیرد . در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه ، مغز ، پستان ، ركتوم ، پانكراس ، معده ، گردن رحم ، حنجره ، ریه ، پروستات و رحم استفاده میشود علاوه بر این رادیوتراپی خارجی ممكن است برای كاهش دردهای متاستاتیك و یا مشكلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

 

رادیوتراپی حین جراحی  Intraoperative Radiotherapy

این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است . IIORT برای درمان تومورهای متمركز كه نمی توان آنها را به طور كامل خارج كرد و یا ریسك عود مجدد وجود دارد استفاده می­شود. بعد از خارج كردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یك دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده میشود ( بافت های سالم اطراف بوسیله شیلدهای مخصوصی حفاظت میشوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری میشود این روش ممكن است در درمان تومور های تیروئید ، gynecological , colorectal روده باریك و لوزالمعده ( پانكراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومور های مغز و ساركومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

 

 

 

 

 

رادیوتراپی داخلی  ( Brachy Therapy )

در این روش منبع تشعشع كه در یك پوشش نگهدارنده كوچك پیچیده شده در داخل تومور و یا بسیار نزدیك به آن قرار میگیرد و Implant یا ماده كاشتنی نامیده میشود . مواد كاشتنی ممكن است در شكلهای مختلف مانند سیمهای كوچك ، تیوبهای پلاستیكی ( كاتترها ) ribbans ( رشته ای ) كپسول و یا به شكل دانه ای وجود داشته باشد . مواد كاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته میشوند . در رادیوتراپی داخلی ممكن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد .

رادیوتراپی داخلی معمولاً به یكی از روشهای زیر انجام میشود كه هركدام به طور جداگانه توضیح داده شده است . در هر سه روش از مواد كاشتنی سربسته استفاده میشود .

 

رادیوتراپی داخل نسجی  ( Interstitial Rediotherapy )

در این روش ماده رادیواكتیو در داخل بافت یا نزدیك محل تومور قرار میگیرد . این روش در درمان تومور های سر و گردن ، پروستات ، گردن رحم (Cervix ) ، تخمدان ، پستان ، نواحی لگن و اطراف مقعد استفاده میشود . در رادیوتراپی خارجی پستان ممكن است یك دوز بیشتر ( Boost ) به روش داخل نسجی یا خارجی به بیمار داده شود .

 

رادیوتراپی داخل حفره ای  (Therapy Intracavitary )

در این روش منبع رادیواكتیو بوسیله یك اپلیكاتور در داخل بدن قرار میگیرد . این روش معمولاً در درمان تومورهای رحم استفاده میشود . محققان در حال مطالعه و بررسی انواع رادیوتراپی داخلی برای درمان دیگر سرطانها شامل پستان ، Bronchial ، گردنی ، مثانه ، دهانی ، Tracheal, Rectal ، رحم و واژن هستند .

 

رادیوتراپی سیستمیك : ( پزشكی هسته ای(

در این روش از مواد رادیواكتیو مانند I131 Strontium89. به صورت خوراكی و یا تزریقی استفاده می­شود . این روش درمانی گاهی اوقات برای درمان سرطان تیروئید و لنفوم غیر هوچكینی بزرگسالان استفاده میشود . محققان در حال بررسی موادی هستند كه بتواند برای درمان دیگر انواع سرطان استفاده شود .

 

آیا پرتو درمانی باعث رادیواكتیو شدن بیماران میگردد ؟

بیماران تحت پرتودرمانی معمولاً نگران این موضوع هستند كه آیا این روش درمانی بدن آنها را رادیواكتیو خواهد كرد ؟ جواب این سؤال به نوع پرتو درمانی انجام شده بستگی دارد پرتو درمانی خارجی بیمار را رادیواكتیو نخواهد كرد و در این بیماران نیازی به دوری از افراد دیگر در طول درمان نیست .

در رادیوتراپی داخلی ( داخل نسجی ، داخل حفره ای ) كه با منابع رادیواكتیو سربسته انجام میشود بیمار ممكن است در بیمارستان بستری شود . در این مورد پیش بینی های لازم برای حفاظت پرتویی پرسنل بیمارستان و ملاقات كنندگان صورت خواهد گرفت . منابع سربسته بطور اساسی ناحیه اطراف خود را مورد تشعشع قرار میدهند ، بنابراین تنها ناحیه اطراف منبع ، و نه تمام بدن بیمار رادیواكتیو خواهد شد .

در رادیوتراپی سیستمیك از منابع رادیواكتیو سرباز كه وارد جریان خون میشوند استفاده میشود . مقداری از این مواد رادیواكتیو از طریق بزاق ، عرق یا ادرار بیمار از بدن خارج میشوند و تازمانیكه اكتیویته آنها به اتمام نرسیده است بدن رادیواكتیو است . بنابراین بعضی از مواقع پیش بینی های حفاظتی لازم برای افرادیكه در تماس نزدیك با بیمار هستند بكار میرود . پزشك و یا پرستار درصورت نیاز به اقدامات حفاظت پرتویی از این موضوع مطلع خواهند شد .

 

چگونه دوز تشعشع اندازه گیری میشود ؟

مقدار انرژی جذب شده در واحد جرم ماده دز جذبی یا دوز تشعشع نامیده می شود . تا قبل از سال 1985 واحد دوز جذبی ، راد (rad ) بود در حال حاضر از واحد گری ( Gy) استفاده میشود . یك گری برابر با rad 100 است ( 1cGy = 1 rad ) . دوز قابل تحمل بافتهای مختلف متفاوت است برای مثال كبد میتواند یك دوز مجموع cGy3000 را تحمل كند در صورتیكه كلیه ها قدرت تحمل cGy 1800 دارند . دوز مجموع معمولاً به دوزهای كوچكتر در تعداد جلسات معین كه به صورت روزانه داده میشود ، تقسیم میشود . این روش باعث افزایش تخریب سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت سالم میشود . برای نشان دادن میزان آسیب سلولهای سرطانی در مقایسه با سلولهای سالم از یك ضریب به نام نسبت درمانی (therapeutic ratio ) استفاده میشود .

 

منابع انرژی در رادیوتراپی خارجی جه منابعی هستند ؟

منابع پرتودهی مورد استفاده در رادیوتراپی خارجی ممكن است شامل انواع زیر باشد :

اشعه گاما یا x : این پرتوها از نوع تشعشع الكترومغناطیس محسوب میشوند ، ولی طریقه تولید آنها متفاوت است . پرتوهای x بوسیله دستگاهی به نام شتابدهنده خطی تولید میشوند . پرتوهای با انرژی پایین در تخریب سلولهای سرطانی سطحی و پرتوهای با انرژی بالاتر در درمان تومورهای عمقی تر بكار میرود . پرتوهای x میتوانند یك ناحیه بزرگ را مورد تشعشع قرار دهند . پرتوهای گاما از رادیو ایزوتوپهایی مثل ایدیدیوم Ir و CO60 منتشر میشوند . هر عنصر در یك زمان خاص واپاشی و میزان متفاوتی از انرژی را آزاد میكند كه بر نفوذ آن به داخل بدن مؤثر است . در واپاشی كبالت پرتوی گاما منتشر میشود كه در درمان با Gamma knife نیز مورد استفاده قرار میگیرد .

 

تشعشعات ذره ای ( Particle beams )

دراین روش از ذرات هسته ای پر انرژی به جای فوتون استفاده میشود . این روش درمانی ، رادیوتراپی ذره ای یا تشعشع ذره ای نامیده میشود .

تشعشعات ذره ای به وسیله شتابدهنده های خطی ، سنكروترن و سیكلوترون تولید میشود . ذرات شتابدار عبارتند از : الكترون كه به وسیله تیوب اشعه X تولید میشود ، نوترون ها كه به وسیله عناصر رادیواكتیو و تجهیزات مخصوص تولید میشوند . یونهای سنگین مثل پروتونها ، هلیوم و ذرات باردار كوچك یعنی مزون كه به وسیله شتابدهنده و یك سیستم مغناطیسی تولید میشوند . برخلاف پرتوهای ایكس و گاما ، پرتوهای ذره ای قدرت نفوذ كم دارند . بنابراین از این پرتوها معمولاً برای درمان تومورهای سطحی یا زیر جلدی استفاده میشوند .

 

درمان با پرتوی پروتون ( Proton beam therapy )

در این روش از پرتوهای پروتونی استفاده میشود كه انرژی خود را در یك ناحیه كوچك ( Bragg peak ) از دست میدهند . در این ناحیه دوزهای بالا بر روی تومور با حداقل آسیب به بافتهای نرمال متمركز میشود . پروتون درمانی فعلاً در مراكز محدودی در ایالات متحده استفاده میشود . این شیوه برای درمان تومورهایی كه عمل جراحی مشكل یا پر مخاطره است به كار میرود . تحقیقات كلینیكی برای استفاده از این روش در درمان ملانومای چشم ، Retinoblastoma ( یك نوع تومور چشمی كه بیشتر در اطفال زیر 5 سال اتفاق می افتد )
+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 13:57  توسط   | 

شیمی درمانی

    ممکن است بیمار فقط با تعداد کمی از این عوارض مواجه شوی و یا اصلاً با هیچکدام از آنها را نداشته باشد .

 

توصیه های کلی تغذیه ای

در تغذیه بیماران مبتلا به سرطان بر مصرف بیشتر غذاهای پرکالری به خصوص پروتئین تأکید می شود. همچنین ممکن است خوردن یا نوشیدن مقادیر بیشتری شیر، خامه، پنیر و تخم مرغ آب پز توصیه می شود. حتی ممکن است افزایش مصرف انواع سس ها یا تغییر روش پخت با استفاده بیشتر از کره، مارگارین یا روغن توصیه می شود. گاهی به این بیماران توصیه می شود که کمتر از غذاهای پرفیبر مصرف کنند زیرا این غذاها احتمال بروز اسهال یا سوزش دهان را افزایش می دهند.

 

آمادگی برای شروع درمان

مثبت فکر کنید:

داشتن روحیه خوب، کسب اطلاعات کافی در مورد بیماری و درمان آن و یافتن روش هایی برای مقابله با عوارض جانبی، همه و همه می توانند به کاهش نگرانی و هیجان و در نتیجه بهبود اشتهای شما کمک کنند.

    رژیم غذایی سالم را در پیش بگیرید:

افرادی که تغذیه خوبی دارند بهتر با عوارض جانبی درمان مقابله می کنند و حتی دوز بالای داروها را به خوبی تحمل می کنند. اگر تغذیه خوبی داشته باشید و کالری و پروتئین کافی در رژیم غذایی خود دریافت کنید به خوبی قادر به تحمل عوارض درمان خواهید بود.

غذاهای جدید را راحت بپذیرید و امتحان کنید زیرا ممکن است برخی مواد غذایی که قبلاً هرگز دوست نداشته اید، در طی درمان به نظرتان خوش طعم باشد.

برای تغذیه خود برنامه ریزی کنید:

غذاهایی که به مقدار کم نیاز دارید و یا غذاهایی که نیاز به آماده سازی ندارند (مانند غذاهای آماده ای همچون کره، تن ماهی،پنیر و تخم مرغ) را همیشه در دسترس داشته باشید.

با یک مشاور تغذیه یا پزشک معالج خود در مورد مشکلات تغذیه ای خود مشورت کنید.

 

پیگیری مشکلات تغذیه ای در طول درمان

همه روش های درمان سرطان شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمی درمانی،هورمون درمانی و درمان بیولوژیکی بسیار مؤثر هستند. اگر چه در این گونه درمان ها هدف اصلی تخریب سلول های  سرطانی سریع الرشد می باشد، اما در این میان تعدادی از سلول های سالم نیز آسیب می بینند.

در درمان سرطان اکثر سلول های سالم و طبیعی که خصلت تقسیم سریع دارند مانند سلول های مخاط دهان و دستگاه گوارش و موها نیز اغلب تحت تأثیر این درمان ها قرار می گیرند.

بر اثر تخریب سلول های سالم عوارض جانبی ناخواسته و نامطلوبی ایجاد می شود و در پی آن مشکلات تغذیه ای نیز به وجود می آید.

احتمال بروز عوارض جانبی به عوامل مختلفی از جمله عضو تحت درمان،نوع و طول درمان و مقدار داروی استفاده شده بستگی دارد.

 

چند نکته زیر را به خاطر داشته باشید:

برخی از بیماران در وعده  صبحانه اشتهای بهتری دارند. این افراد باید در این زمان ها غذای بیشتری بخورند. اگر تمایل زیادی به خوردن ندارید غذای اصلی را در ابتدای روز میل کنید و غذاهای مایع را دیرتر بخورید.

اگر اشتهای کافی ندارید و فقط یک یا دو نوع ماده غذایی را می توانید میل کنید، تا زمانی که بتوانید سایر غذاها را نیز به راحتی میل کنید همانها را مصرف کنید. برای دریافت پروتئین و کالری زیاد از غذاهای پرکالری و پروتئین مایع استفاده کنید.

روزهایی که احساس می کنید میل به خوردن ندارید سعی کنید مایعات زیادی بنوشید. آب برای انجام واکنش های بدن ضروری است.

برای اکثر بالغین 8-6 لیوان مایعات در روز مناسب است.

 

چگونه با عوارض جانبی مقابله کنیم؟

 

کاهش اشتها

گاهی اوقات بی اشتهایی، تهوع، استفراغ، تغییر ذائقه یا بویایی از عوارض جانبی درمان است که سبب می شود شخص تمایل به خوردن نداشته باشد. در این صورت با پزشک یا پرستار خود مشورت کنید. در این زمینه توصیه می شود:

    به جای قطعات بزرگ از تکه های کوچک غذا استفاده کنید زیرا بلع آن ها آسانتر است و احساس پری شکم و سیری ایجاد نمی کنند.

    غذاهای آماده را در دسترس داشته باشید تا هر موقع میل داشتید، مصرف کنید.

    نان و پنیر،کلوچه، بستنی، کره ، میوه و فرنی از خوراکی های آماده هستند زمانی که از  منزل خارج می شوید یک خوراکی ساده مانند نان و پنیر، نخود و کشش و... همراه خود بردارید.

    اگر میل به خوردن غذاهای جامد نداشتید، از مایعی مانند آب میوه، سوپ و مواد مشابه استفاده کنید. توجه داشته باشید که این مواد باید حاوی مواد مغذی ضروری و کالری باشند. نوشیدنی های حاوی شیر نیز دارای پروتئین هستند.

    در صورت امکان قبل از خواب خوراکی سبکی میل کنید.

    شکل غذا را اشتها آور و به گونه ای که شما را به غذا خوردن تحریک کند تغییر دهد.

    زمانی که حالتان بهتر است از فرصت استفاده کنید و غذای بیشتری بخورید.

    ورزش منظم به افزایش اشتها کمک می کند. با پزش ک خود در مورد نوع ورزش مناسب خودتان مشورت کنید.

    حین صرف غذا مایعات کمتری بنوشید زیرا نوشیدنی ها ایجاد سیری کاذب می کنند. سعی کنید نوشیدنی خود را حداقل به فاصله 30 الی 60 دقیقه قبل یا بعد از غذا میل کنید.

 

 

 

 

کاهش وزن

ممکن است در طی درمان باکاهش وزن روبرو شوید که می تواند بر اثر خود سرطان و یا عوارض ناشی از درمان و یا حتی نگرانی ناشی از بیماری و متعاقب آن، کم اشتهایی ایجاد شود.

 

استفاده از شیر خشک به عنوان پودر پروتئین

برای اینکه پروتئین بیشتری در رژیم غذایی خود دریافت کنید، کمی شیر خشک بدون چربی را به املت تخم مرغ، سوپ، غلات، سس یا آب گوشت(عصاره گوشت) اضافه کنید.

 

شیر میوه ای (میلک شیک)

مواد لازم:

1 لیوان شیر غنی شده( یک لیتر شیر کامل + یک لیوان شیرخشک بدون چربی)

2 قاشق غذا خوری شکلات

تافی یا شربت میوه دلخواه

نصف لیوان بستنی

نصف قاشق مر باخوری وانیل

 

مواد فوق را باهم مخلوط کرده و در مخلوط کن بریزید و آن را با سرعت کم برای 10 ثانیه بادستگاه و یا به مدت بیشتر با دست هم بزنید. مخلوط حاصل حدوداً 5/1 لیوان است که حاوی 425 کالری و 17 گرم پروتئین می باشد.

 

افزایش وزن

 در برخی افراد وزن در حین درمان تغییر نمی کند و عده ای هم اضافه وزن پیدا می کنند. افزایش وزن به خصوص در سرطان پستان، پروستات و تخمدان که داروهای خاصی مصرفی می شود یا از درمان هورمونی یا شیمی درمانی استفاده می شود رخ می دهد. توجه داشته باشید در صورت افزایش وزن، رژیم لاغری نگیرید و برای یافتن علت آن با پزشک خود مشورت کنید.

گاهی اوقات، افزایش وزن به علت مصرف برخی داروهای ضد سرطان است که سبب احتباس بیش از حد مایعات در بدن می شود. به این وضعیت ادم می گویند در این صورت ممکن است پزشک برای محدود کردن مصرف نمک شما را نزد مشاور تغذیه و رژیم درمانی ارجاع  دهد یا داروی مدر تجویز کند زیرا نمک سبب احتباس آب در بدن می شود. داروی مدر سبب برطرف شدن احتباس مایعات در بدن میشود.

اگر مایل به کم کردن وزن خود باشید چند نکته مفید توصیه می شود.

    میوه ها، سبزی ها، نان  و غلات را بیش از گذشته در برنامه غذایی خود قرار دهید.

    گوشت بدون  چربی و مرغ بدون پوست و فرآورده های لبنی کم چرب (مانند شیر کم چرب یا بدون چربی) مصرف کنید.

    از اضافه کردن سس مایونز، شکر و سایر مواد افزودنی به غذا بپرهیزید.

    از روش پخت کم چربی- کم کالری مانند کباب کردن و بخارپز کردن غذاها استفاده کنید.

    از مصرف میان وعده های پرکالری پرهیز کنید.

    تمرینات ورزشی خود را افزایش دهید.

 

درد گلو یا دهان

درد دهان، حساسیت و دردناکی لثه ها و سوزش گلو یا مری ا غلب در نتیجه پرتو درمانی، شیمی درمانی یا عفونت می باشد.

برخی از غذاها دهان را تحریک و بلغ و جویدن را مشکل می کنند افرادی که مبتلا به حساسیت مزمن دهان هستند بیشتر در معرض این مشکل قرار می گیرند. با انتخاب دقیق غذاها و مراقبت کافی از دهان و دندان و لثه ها اغلب می توانید راحت تر غذا میل کنید.

چند نکته مفید در این زمینه پیشنهاد می شود:

1) غذاهای نرم را که آسان جویده و بلع می شوند میل کنید از جمله:

*آب میوه طبیعی (نکتار هلو، گلابی و زردآلو)

*پوره سیب زمینی، رشته فرنگی، فرنی، ماست و ژلاتین

*ماکارونی با پنیر

*تخم مرغ آب پز، املت

 

*سوپ جو یا سایر غلات پخته شده

* سبزیجات له شده یا پوره سبزیجات مانند هویج و نخود فرنگی

* پوره گوشت

2) از غذاها یا  مایعاتی که دهان را تحریک می کنند پرهیز کنید از جمله :

*پرتقال، گریپ فروت، لیمو و سایر مرکبات یا آب مرکبات

*سس یا آب گوجه فرنگی

*غذاهای شور یا ادویه دار

*سبزیجات خام، دانه ها، نان تست، انواع کلوچه ها یا بیسکوئیت های شور یا سایر غذاهای خشک و برشته

* دهان شویه تجاری

3) غذا را به قطعات کوچک تقسیم کنید.

4) غذا را با کره، مارگارین، آب  گوشت رقیق یا سس مخلوط کنید تا بلعشان راحت تر شود.

5) از نی برای نوشیدن مایعات استفاده کنید.

6) بهتر است دمای غذا در درجه حرارت اتاق یا خنک تر باشد. غذاهای داغ گلو یا دهان حساس را تحریک می کنند.

7) اگر سوزش دهان یا لثه دارید، با مراجعه به دندانپزشک ممکن است برای شستشو و تمیز کردن دندان ها ماده مناسبی برای شما تجویز کند.

8) دهان خود را هر از چند گاهی با آب بشوئید تا باقیمانده غذا و باکتری ها از دهان پاک شود و ترمیم دهان سریعتر صورت بگیرد.

 

خشکی دهان

 شیمی در مانی و پرتودرمانی سر و گردن ممکن است بزاق را کم کند و سبب خشکی دهان شود. در این مواقع غذاها سخت تر جویده و بلعیده می شوند. خشکی دهان حتی می تواند روی طعم غذاها نیز اثر بگذارد. دستوراتی که در رابطه با سوزش دهان و گلو ارائه شد می تواند در این زمینه نیز مفید باشد.

 

برای خشکی دهان توصیه می شود:

    هرچند دقیقه یک بار، کمی آب بنوشید تا به بلع شما کمک کند و صحبت کردنتان راحت تر شود. در خارج از منزل همواره یک بطری آب به همراه خود داشته باشید.

    نوشابه ها و غذاهای خیلی ترش یا شیرین میل کنید زیرا ترشح بزاق شما را تحریک می کند(اگر درد گلو و حساسیت و درد دهان دارید از این مواد استفاده نکنید زیرا مشکل شما را تشدید میکند)

    آب نبات بمکید و آدامس بجوید. همه این ها به ترشح بیشتر بزاق کمک می کنند.

    غذاهای نرم و پوره شده که بلعشان راحت تر است میل کنید.

    لب های خود را همیشه مرطوب نگه دارید(مثلاً با مرطوب کننده های لب).

    غذا را با سس، عصاره گوشت و آب خورش نرم کنید تا بلع آ ن راحت تر شود.

    اگر خشکی دهان شدید بود، از پزشک یا دندانپزشک خود بخواهید داروی مرطوب کننده دهان تجویز کند. به این مواد بزاق مصنوعی گفته می شود.

 

مشکلات دندان ها و لثه

 تابش اشعه به دهان در پرتو درمانی ممکن است بر غدد بزاقی اثر بگذارد و سبب خشکی دهان و افزایش احتمال پوسیدگی دندان ها شود.

 

چند توصیه برای پیشگیری از مشکلات دندانی:

    حتماً هر گونه مشکل دندانی خود را به اطلاع پزشک معالج خود برسانید.

    به طور مرتب به دندانپزشک خود مراجعه کنید. بیمارانی که عوارض د رمان در دهانشان ظاهر می شود(مانند موارد پرتودرمانی سر و گردن) ممکن است بیش از معمول نیاز به مراجعه به دندانپزشک داشته باشند.

    از مسواک نرم استفاده کنید.

    زمانی که درد دهان یا لثه وجود دارد دهان خود را با آب گرم بشوئید.

    سوربیتول به عنوان قند جایگزین در بسیاری از غذاهای فاقد قند (رژیمی) وجود دارد ولی در بسیاری از افراد ایجاد اسهال می کند. قبل از خرید ماده غذایی رژیمی، به اطلاعات روی برچسب محصول توجه کنید و مصرف این مواد را محدود کنید.

 

 

تغییر حسن چشایی و بویایی

 در طول بیماری یا درمان ممکن است حس  چشایی یا بویایی تغییر کند. غذاها بخصوص گوشت یا سایر غذاهای پرپروتئین ممکن است طعم تلخ یا فلزی پیدا کنند و یا خیلی از غذاها طعمشان کمتر احساس شود.

شیمی درمانی، پرتودرمانی یاخود سرطان می تواند مسبب تمام این ها باشد. بیماری های لثه و دندان نیز می توانند سبب تغییر طعم غذاها شوند. در بیشتر افراد تغییر طعم و بوی غذا بعد از اتمام درمان خودبه خود برطرف می شود.

توصیه های ذیل در این مورد مفید خواهد بود:

    اگر گوشت قرمز به نظر شما طعم یا بوی غیر عادی داشت می توانید مرغ، جوجه، بوقلمون، تخم مرغ، محصولات لبنی یا ماهی را برای تأمین پروتئین حیوانی مورد نیاز جایگزین کنید.

    طعم گوشت، مرغ یا ماهی را با افزودن آب میوه شیرین، سس های شور و شیرین یا آب لیمو مطلوب تر کنید.

    از ادویه ها مانند اکلیل کوهی (رزماری)، ریحان و آویشن در غذای خود استفاده کنید.

    جهت طعم دادن به غذا از پیاز استفاده کنید.

 

 

 

 

  

 تهوع

  تهوع با یا بدون استفراغ، از عوارض شایع جراحی، شیمی درمانی، پرتو درمانی و درمان بیولوژیک می باشد. خود بیماری یا سایر شرایط غیر مرتبط با سرطان و یا درمان آن نیز می تواند سبب تهوع شود. عده ای درست بعد از شروع درمان، و برخی 2 تا 3 روز بعد از درمان حالت تهوع یا استفراغ پیدا می کنند. بسیاری نیز هر گز دچار تهوع نمی شوند. تهوع به هر علت که باشد سبب می شود غذا به مقدار کافی مصرف نشود و در نتیجه مواد مغذی به اندازه لازم به بدن نرسد.

 

چند توصیه مفید در این زمینه وجود دارد:

    حجم غذای خود را در هر وعده کاهش دهید.

    غذا را کاملاً بجوید و در طول مدت صرف غذا آرامش داشته باشید.

    تمریناتی که استرس و فشارهای روحی را کاهش می دهند مانند روش های تمرکز ذهن یا مدیتیشن و تنفس عمیق انجام دهید.

    از پزشک خود برای  کنترل تهوع و استفراغ، داروهای ضد استفراغ درخواست کنید.

    از غذاهای سهل الهضم و آنچه با معده شما سازگار است استفاده کنید از جمله: نان تست، بیسکوئیت، چوب شور، کلوچه، کیک، ماست، بستنی میوه ای، مایعات، شربت رقیق، سیب زمینی آب پز، برنج، ماکارونی یا رشته فرنگی، مرغ پوست گرفته آب پز یا کبابی( ونه سرخ کرده)، کنسرو حبوبات، میوه ها، سبزی ها و انواع نوشابه های بدون گاز

از غذاهای زیر پرهیز کنید:

غذاهای چرب، روغنی یا سرخ کرده، خوراکی های بسیار شیرین مثل آب نبات و شکلات و شربت غلیظ، غذاهای پر ادویه و یا داغ و غذاهایی که رایحه تندی دارند.

    در هر وعده، غذا را به مقدار کم و به آرامی بخورید. قبل از گرسنه شدن غذا بخورید زیرا گرسنگی احساس تهوع را تشدید می کند.

    به همراه غذا آب کمتری بنوشید. نوشیدن مایعات سبب احساس پری شکم و نفخ می شود.

    آب را به آرامی و کم کم بنوشید، استفاده از نی می تواند مفید باشد.

    غذاها و نوشیدنی ها را در درجه حرارت اتاق یا سردتر میل کنید. غذاهای گرم ممکن است تهوع را تشدید کنند.

    بعد از صرف هر وعده غذا استراحت کنید زیرا فعالیت سبب آهسته شدن هضم غذا می شود. بهترین وضعیت برای استراحت، حالت نشسته به مدت حدود یک ساعت بعد از غذا است.

    اگر تهوع صبحگاهی دارید، قبل از برخاستن از جای خود، نان خشک یا بیسکوئید میل کنید.

    لباس های آزاد و گشاد بپوشید.

    اگر حالت تهوع همواره طی پرتودرمانی یا شیمی درمانی اتفاق می افتد از 1 الی 2 ساعت قبل از شروع درمان از خوردن پرهیز کنید.

 

 استفراغ

استفراغ ممکن است به دنبال تهوع و یا به علت عوارض درمان، یا به دنبال استشمام رایحه غذا، تجمع هوا در معده یا روده یا زمان جابجایی با وسائط نقلیه (مثلاً حین مسافرت) بوجود آید. گاهی برخی محیط های خاص مانند محیط بیمارستان ممکن است محرک بروز استفراغ باشند.

در صورت بروز استفراغ توصیه های زیر را به کار  بگیرید:

    تا زمانی که استفراغ شما کنترل نشده است از خوردن یا نوشیدن به طور مطلق پرهیز کنید.

    زمانی که استفراغ شما کنترل شد، کمی مایعات رقیق مانند آب یا آب گوشت کم چربی میل کنید.

ابتدا بایستی با یک قاشق مرباخوری به فاصله هر 10 دقیقه شروع کنید و به تدریج مقدار مصرف را تا 1 قاشق غذا خوری در هر 20 دقیقه افزایش دهید و بالاخره با 2 قاشق غذاخوری هر 30 دقیقه ادامه دهید.

3- زمانی که معده شما توانست مایعات رقیق را تحمل کند مواد غذایی نرم یا یک رژیم غذایی سبک مانند انواع آب میوه طبیعی مصرف کنید.

 

 

 

 

اسهال

 بروز اسهال در افراد مبتلا به سرطان چندین علت دارد از جمله شیمی درمانی، پرتو درمانی ناحیه شکم، عفونت، حساسیت به مواد غذایی و مشکلات عاطفی

چند توصیه در صورت ابتلاء به اسهال وجود دارد:

    برای جایگزینی آب از دست رفته، مایعات زیاد میل کنید.

    روزانه به جای سه وعده غذای پرحجم از چند وعده غذای سبک استفاده کنید.

    غذاها و مایعاتی که حاوی املاح به خصوص سدیم و پتاسیم زیادی هستند میل کنید زیرا در اسهال این عناصر از بدن دفع می شوند. از منابع خوب سدیم عصاره گوشت کم چرب و از خوراکی های محتوی پتاسیم زیاد که سبب اسهال نمی شوند موز، نکتار هلو و گلابی وسیب زمینی آب پز و نرم شده را می توان نام برد.

    مواد غذایی مفید برای زمان ابتلاء به اسهال شامل: ماست، پنیر، کته، سیب زمینی، رشته فرنگی و ماکارونی، نشاسته گندم، تخم مرغ آب پز، سفت، کره بادام زمینی، نان سفید، انواع کمپوت، هویج کاملاً پخته، مرغ، جوجه، گوشت قرمز بدون چربی و ماهی(آب پز یا کباب شده به جای سرخ شده) می باشند.

از مصرف غذاهای زیر اجتناب  کنید:

    غذاهای چرب و سرخ شده (در صورتی که اسهال شما را بدتر می کنند)

    سبزی های خام، پوست میوه ها و حبوبات

    مواد غذایی پرفیبر مانند انواع سبزی خوردن، سالاد، ذرت، غلات، کلم، گل کلم و  نخودفرنگی

    از غذاها و نوشیدنی های خیلی سرد یا خیلی داغ

    مصرف خوراکی ها و نوشیدنی های حاوی کافئین، مانند قهوه و شکلات را کم کنید.

    اگر مبتلا به اسهال حاد و کوتاه مدت هستید، طی 12 تا 14 ساعت آینده چیری جز مایعات رقیق میل نکنید. این زمان به روده ها فرصت استراحت و جایگزین کردن مایعات و عناصر مهم از دست رفته طی اسهال را می دهد. در مصرف شیر یا فرآورده های لبنی احتیاط کنید زیرا لاکتوز موجود در آن ها ممکن است اسهال را بدتر کند.البته اغلب افراد در مصرف مقادیر کم شیر یا لبنیات (در حد نصف تا یک لیوان) مشکلی ندارند.

 

اسهال

عدم تحمل لاکتوز به این معنی است که بدن قادر به هضم یا جذب قند شیر (لاکتوز) نیست. شیر و سایر لبنیات مانند پنیر، بستنی و غذاهایی که در آنها از شیر استفاده شده است (مثل فرنی) حاوی لاکتوز هستند.

عدم تحمل لاکتوز ممکن است به دنبال درمان چند دارویی با آنتی بیوتیک ها، پرتو درمانی معده یا بدنبال هر درمانی که دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار دهد اتفاق بیفتد. ممکن است بخشی از روده که لاکتوز را هضم می کند حین درمان درست کار نکند. برای عده ای علائم عدم تحمل لاکتوز (نفخ، دل درد و اسهال) چند هفته یا چند ماه بعد از اتمام درمان یا بعد از بهبود روده ها برطرف می شود.

 

 

 

فرنی شکلاتی فاقد لاکتوز

مواد لازم:

60 گرم شکلات

1 لیوان خامه غیر لبنی یا شیر فاقد لاکتوز

1 قاشق غذا خوری نشاسته ذرت

یک چهارم لیوان شکر،1 قاشق مربا خوری وانیل

شکلات را در یک ماهیتابه کوچک یا در فویل آلومینیومی آب کنید. نشاسته ذرت و شکر را با هم مخلوط کنید. بخشی از مایع (شیر فاقد لاکتوز) را به آن اضافه کنید و بهم بزنید تا زمانی که نشاسته حل شود. سپس باقیمانده مایع را به آن اضافه کنید و در درجه حرارت متوسط تا زمان گرم شدن، مخلوط را حرارت دهید. بعد آن را با شکلات مخلوط کرده و بهم بزنید تا سفت شود و جوش بیاید. سپس از روی حرارت بردارید و وانیل را با آن مخلوط و سرد کنید.

این غذا حدود یک و نیم لیوان می باشد و نصف این مقدار حاوی 382 کالری انرژی و 1 گرم پروتئین می باشد.

 

 

 

 

 

 

  یبوست

 برخی داروهای ضد سرطان و برخی داروهای دیگر مانند داروهای ضد درد سبب یبوست می شوند. همچنین اگر غذا به اندازه کافی حاوی مایع یا فیبر نباشد یا در صورت بستری بودن به مدت طولانی نیز یبوست اتفاق می افتد

 چند توصیه برای پیشگیری و درمان یبوست:

    مقدار زیادی مایعات بنوشید.(حداقل 8 لیوان در روز). این کار به نرم شدن مدفوع کمک می کند.

    حدود نیم ساعت قبل از اجابت مزاج یک نوشیدنی داغ بنوشید.

    اگر با توجه به نوع سرطان خود، محدودیتی در مصرف غذاهای پرفیبر ندارید از موادی  مانند نان جو، سنگک و غلات، میوه های خشک شده (خشکبار)، سبوس گندم، جوانه گندم، میوه ها و سبزی های تازه و نخودفرنگی میل کنید. سیب زمینی را بعد از شست وشوی کامل پخته و همراه پوست میل کنید. از مایعات در حجم زیاد برای کمک به اثر فیبر  در تنظیم حرکات روده استفاده کنید.

    هر روز چند حرکت ورزشی انجام دهید.

 

 

 

 

 

خستگی و افسردگی

  درمان سرطان ممکن است هفته ها یا ماه ها طول بکشد. این درمان حتی ممکن است سبب ایجاد بیماری یا ناراحتی هایی علاوه بر بیماری اصلی شود.خستگی طی درمان سرطان با عوامل متعددی مرتبط است از جمله:

    در طول شبانه روز به اندازه کافی استراحت کنید:

    به جای یک بار استراحت طولانی مدت، زمان های کوتاهی را برای استراحت در طول روز در نظر بگیرید.

    برای استراحت خود در طول روز برنامه ریزی کنید.

    فعالیت های معمول خود را تا حد امکان سبک تر و کوتاهتر کنید و بیش از توان خود کار طولانی مدت انجام ندهید.

    غذاهای مورد علاقه خود را در زمان هایی که جلسات درمان دارید صرف کنید تا همزمانی مصرف آن ها با جلسات درمان خاطره بدی از آن غذاها در ذهنتان به جا نگذارید.

    در صورت امکان، پیاده روی های کوتاه مدت و تمرینات ورزشی منظم داشته باشید. در عده ای این عمل سبب کاهش خستگی و بهبود روحیه می شود.

 

 

 

  

 

پیشگیری از بیماری های ناشی از غذا

سیستم ایمنی بدن بیماران مبتلا به سرطان که در حال درمان هستند به علت مصرف زیاد داروهای ضد سرطان، ضعیف می شود وتوانائی بدن در ساختن سلول های سفید خون  که نقش محافظتی بر علیه عفونت ها را ایفاد می کنند، کاهش می یابد. به همین علت این بیماری بایستی با دقت ویژه ای از عفونت ها و بیماری های ناشی از غذا اجتناب کنند. چند توصیه جهت پیشگیری از بیماری های ناشی از غذا (مانند مسمومیت های غذایی) به شرح ذیل است:

    همه میوه ها و سبزی های خام را به خوبی بشوئید. اگر شکل آنها به گونه ای است که بخوبی قابل شستن نیستند(مانند تمشک) از خوردن آن ها اجتناب کنید. سطوح خارجی میوه هایی مانند خربزه و هندوانه را قبل از قاچ کردن به دقت بشوئید.

    دست ها و ابزار مورد استفاده برای تهیه غذا(مانند چاقو و تخته برش) را قبل و بعد از تهیه غذا به خصوص بعد از استفاده از گوشت خام به دقت بشوئید.

    گوشت یخ زده را در یخچال آب کنید نه در فضای آشپزخانه

    گوشت و تخم مرغ را قبل از مصرف به طول کامل مغز پخت کنید.

    از آب میوه پاستوریزه و شیر، پنیر و کشک پاستوریزه استفاده کنید.

توصیه های کلی برای پیشگیری از ابتلا به عفونت در طول شیمی درمانی

    بهتر اس در طول شیمی درمانی اعمال دندانپزشکی صورت نگیرد. بنابراین قبل از شروع درمان اعمال دندانپزشکی خود را تکمیل کنید.

    تغذیه سالم و بهداشتی داشته باشید و به اندازه کافی استراحت کنید.

    از حضور در اماکن پر ازدحام، تماس نزدیک و روبوسی با افراد مبتلا به بیماری عفونی و واگیردار مانند سرماخوردگی اجتناب کنید.

    هر روز استحمام کنید، به طور مرتب دست های خود را بشوئید و بهداشت دهان و دندان را رعایت کنید.

    در هنگام آشپزی و یا کار با دستگاه های مختلف در محیط کار از دستکش استفاده کنید تا از خراش، بریدگی و سوختگی پوست دست ها در امان باشید.

    اگر به طور اتفاقی دست یا ناحیه ای از بدن خود را بریدید، زخم را تمیز و پوشیده نگه دارید. با پزشک یا پرستار خود درباره داروها و آنتی بیوتیک های لازم و نگهداری از زخم مشورت کنید.

 

آیا مصرف مکمل های ویتامین و املاح مفید می باشد؟

بیمارانی که در طی درمان تغذیه خوبی داشته باشند بهتر قادر هستند با بیماری و عوارض جانبی درمان مقابله کند. اما با این حال هیچ مدرک علمی مبنی بر اینکه مکمل های غذایی یا داروهای گیاهی قادر به درمان سرطان و یا توقف آن باشند وجود ندارد. به طور  مؤکد مصرف غذاهای بهداشتی و سالم برای دریافت طبیعی ویتامین ها، املاح و سایر مواد مغذی توصیه می شود.

مصرف بسیاری از انواع ویتامین ها و املاح حتی به میزان کم می تواند بسیار خطرناک باشد. مصرف مقادیر زیادی از چند نوع ویتامین حتی ممکن است در مسیر طبیعی و صحیح درمان وقفه ایجاد کند. پس برای جلوگیری از بروز مشکلات، این فرآورده ها را خودسرانه مصرف نکنید و از پزشک خود راهنمایی بخواهید.

نکات قابل توجه برای اطرافیان فرد مبتلا به سرطان

در طول دوره درمان اطرافیان بایستی نکات مربوط به « پیگیری مشکلات تغذیه ای در طول درمان» را مطالعه کنند. این افراد لازم است توصیه های زیر را نیز به خاطر داشته باشند:

    ذائقه فرد بیمار هر روز تغییر می کند. ممکن است  چند روز به علت بی اشتهایی غذاهای مورد علاقه خود را نخورد و زمانی دیگر غذاهایی را که در گذشته علاقه ای به آن نداشته با رغبت میل کند.

    میان وعده آماده بایستی همواره در دسترس بیمار قرار داشته باشد.(مانند پوره سیب، فرنی، هویج حلقه حلقه شده و...)

    همواره مقدار غذای آماده در منزل داشته باشید تا هر زمانی که فرد بیمار تمایل داشت آن را میل کند.

    ممکن است بیمار برای چند روز تا زمان کمتر شدن عوارض جانبی درمان فقط میل به یک یا دو نوع غذا داشته باشد. حتی ممکن است تمایلی به هیچ نوع غذایی  نداشته باشد. در این صورت او را به خوردن مایعات تشویق کنید.

    با بیمار در مورد نیازها و نگرانی ها و آنچه که حالش را بهبود می بخشد صحبت کنید. امید دادن و پشتیبانی از بیمار به او کمک می کند تا احساس کند بیماری اش تحت کنترل و رو به بهبود است.

    بیمار را مجبور به خوردن یا نوشیدن نکنید و تنها او را تشویق و از او حمایت کنید.

 

 

 

بعد از اتمام دوره درمان

بیشتر عوارض جانبی به دنبال پرتودرمانی، شیمی درمانی و سایر درمان ها که روی تغذیه بیمار اثر می گذارند، پس از اتمام دوره درمان خودبه خود برطرف می شوند. گاهی اوقات ممکن است عوارضی همچون کاهش وزن و مشکلات تغذیه ای، پس از اتمام درمان همچنان باقی بمانند.

بعد از ا تمام دوره درمان و احساس بهبودی، ممکن است به فکر استفاده از یک راهنمای تغذیه سالم بیفتید. درست مانند دوره درمان که از برنامه غذایی مناسبی پیروی می کردید در این زمان با  اهمیت نیز باید به فکر تغذیه مناسبی باشد. هیچ تحقیقی در این مورد که تغذیه از

 عود مجدد سرطان پیشگیری خواهد کرد وجود ندارد.

 

نکات اساسی زیر را به خاطر داشته باشید:

    به مصرف میوه ها و سبزی ها اهمیت بدهید. سبزی ها و میوه های خام یا پخته و انواع آب میوه طبیعی، تأمین کننده ویتامین ها، املاح و فیبر مورد نیاز بدن می باشند.

    مصرف انواع نان و غلات به خصوص به شکل سبوس دار مانند نان سنگک و بربری توصیه می شود. این گروه از مواد غذایی منابع خوبی از کربوهیدرات های مرکب، ویتامین ها، املاح و فیبر هستند.

    در مصرف چربی، نمک، شکر، سوسیس، کالباس و ترشیجات زیاده روی نکنید. از فرآورده های لبنی کم چرب و از گوشت بدون چربی و مرغ پوست گرفته در قطعات کوچک استفاده کنید. از روش های پخت کم چرب مانند آب پز، بخارپز و کباب کردن استفاده کنید.

راهکارهایی برای کمک به بازگشت به تغذیه عادی

     غذاهای ساده و رایج و انواعی که به راحتی آماده می شوند طبخ کنید.

    غذا را در حجم کافی برای دو تا سه وعده تهیه کنید و اضافه هر وعده را برای وعده های دیگر در فریزر نگهداری کنید.

    گاهی غذاهای آماده و غذاهایی که راحت پخته می شوند خریداری و مصرف کنید.

    به عادات و روش هایی که قبلاً در زمان غذا خوردن از آن لذا می بردید برگردید و دوباره آن ها را آزمایش کنید.

    گاهی از دوستان یا اعضاء خانواده خود را در پخت و پز یا خرید مواد غذایی کمک بگیرید.

 

 مثال هایی از مایعات صاف شده

    آبگوشت بدون چربی صاف شده

    نوشابه های کربناته

    انواع آب میوه صنعتی، طبیعی(مانند آب مرکبات) و نکتارها

    عصل

    ژله

    دسر ژلاتینی ساده

    لیموناد

    آب سبزیجات مانند آب هویج و آب  گوجه فرنگی

    قهوه

    چای

    آب

 

 مثال هایی از غذاهای مایع صاف نشده

    انواع آب میوه و نکتارها

    آبگوشت

    کره، خامه،روغن و مارگارین

    نوشابه های کربناته

    سوپ

    قهوه، چای

    ماست ساده تازه یا فریز شده

    عسل، ژله، شربت

    انواع شرف شیر میوه ای و شیر یخی

    فرنی نشاسته ذرت

    پوره سیب زمینی

    مخلوط یکنواخت شده (چرخ شده) غلت

    تکه های ر یز شده گوشت در آبگوشت

    بستنی نرم شده

    لیموناد

    سوپ یکنواخت شده

    پوره ریز شده میوه ها

    آب سبزیجات (آب هویج، آب گوجه فرنگی و...)

 

 میان وعده های ساده و سریع

    پالوده سیب

    بیسکوئیت

    کیک، کلوچه، نان شیرینی

    شیر ساده، شیر کاکائو

    انواع میوه ها (تازه و  کنسرو شده)

    خشکبار

    انواع سالادها و دسرها

    تخم مرغ آب پز

    بستنی، ماست یخ زده و ماست ساده

    شیر میوه ای

    نان و کره بادام زمینی

    پیتزا، فرنی، انواع ساندویچ ها

    انواع سبزیجات خام یا پخته

    نان و پنیر

    ذرت و انواع غلات بو داده

 

جدول استعمال داروهاي شيمي درماني

 

نام دارو

مقدار استعمال

راه استعمال

نوع بسته بندي

ثبات

احتياط مهم

ال آسپارژيناز L-ASPARGINASE

1000 واحد در کيلو ، روزانه 10 روز، اطفال مانند بالغين

وريدي به آهستگي ( ده دقيقه) عضلاني با تست پوستي

ويال 10000 واحدي

پس از محلول شدن تا 8 ساعت

حساسيت و شوک

بلئو مايسين BLEOMYCIN

10 تا 20 واحد براي هر مترمربع يک يا دوبار در هفته، اطفال نامشخص

وريدي به آهستگي ده دقيقه، عضلاني زير جلدي با تست پوستي

ويال 15 واحدي

در سرم يا محلول 24 ساعت

حساسيت و شوک حداکثر مقدار مصرف 250 واحد در طول عمر

بوسول فام  BUSULFAM

بالغين 4 تا 8 ميلي گرم و بيشتر در پيوند مغز استخوان، اطفال نامشخص

خوراکي

قرص دو ميلي گرمي

در حرارت 15-25 درجه

فيبروز ريوي 1 تا 10 سال پس از مصرف طولاني

کاربوپلاتين CARBOPLATIN

360 ميلي گرم براي هر متر مربع، هر 1-2-3 هفته، اطفال نامشخص

وريدي در 15 تا 30 دقيقه

ويال 50-150-450 ميلي گرم + مانيتول مساوي

از نور محافظت شود، حرارت 15-30 درجه پس از محلول شدن 8 ساعت، فاقد ضدباکتري

سم کليه، مقدار مصرف با کليرنس کليه مربوط است

کارموستين CARMUSTIN BCNU

150 تا 200 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 6 هفته، اطفال نامشخص

در سرم رقيق در 2 ساعت درد شديد محل تزريق

ويال 100 ميلي گرم همراه با 3 ميلي ليتر حلال

در يخچال پس از حل کردن تا 8 ساعت

سوزاننده حداکثر دوز 1400 ميلي گرم در همه عمر

کلرامبوسيل CHLORAM-BUCIL

4-10 ميلي گرم روزانه، اطفال نامشخص

خوراکي

قرص 2-5 ميلي گرمي

در حرارت اطاق

کاهش مقدار مصرف همراه با آلوپورينول

سيس پلاتين CISPLATIN

20 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا 5 روز در هفته هر 2تا4 هفته ، اطفال نامشخص

وريدي

ويال 10 تا 50 ميلي گرم + با يا بدون مانيتول

محلول تا 20 ساعت ثبات دارد. در يخچال نبايد گذارد. از نور محلول حفظ شود.

سم کليه: اندازه گيري کليرنس کليه مهم است.

سيکلو فسفامايد CYCLO- PHOSPHAMIDE

40 تا 50 ميلي گرم در کيلو وريدي يا 10 تا 15 ميلي گرم خوراکي در پيوند مغز استخوان، اطفال نامشخص

خوراکي- وريدي

قرص 25 تا 50 ميلي گرمي ويال 100-200-500-1000-2000 ميلي گرمي

در يخچال تا 6 روز حل شده، در اطاق تا 24 ساعت

هماتوري مخصوصا پس از راديوتراپي مثانه، سوزاننده در پوست

ستارابين CYTARABINE

100 تا 300 ميلي گرم روزانه وريد دائمي زير جلدي 100 تا 200 ميلي گرم نخاعي 50 تا 100 ميلي گرم براي هر متر مربع سطح بدن،  اطفال مانند بالغين

وريدي،  داخل نخاع، زير جلدي، عضلاني

ويال 100 تا 1000 ميلي گرمي

حل شده تا 48 ساعت در حرارت اطاق. 7 روز در يخچال

مقدار زياد موجب خسارت سيستم اعصاب مرکزي است.

داکاربازين DACARBAZINE

وريدي يا در سرم، 150 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا 5 روز يا 375 ميلي گرم براي هر متر مربع يک روز هر 2 هفته، اطفال نامشخص

وريدي، در سرم

ويال 100-200-500 ميلي گرم

محلول تا 8 ساعت ثابت است. در يخچال تا 72 ساعت، پس از فاسد شدن تغيير رنگ به زرد ميدهد. حتما بايد از نور محافظت شود.

تاول زا

داکتينومايسين DACTINO-MYCIN

500 ميکرو گرم وريدي حداکثر 5 روز 2 هفته، اطفال 15 ميکرو گرم براي هر کيلو

وريدي آهسته

500 ميکرو گرم + 20 ميلي گرم مانيتول

محلول در 24 ساعت فاسد مي شود.

تاول زا و سوزاننده شديد

دوناروبيسين DAUNORU-BICIN

45 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا سه روز.

وريدي آهسته

20 ميلي گرم + 100 ميلي گرم مانيتول

در يخچال حل شده تا 4 ساعت.در حرارت اطاق 24 ساعت

تاول زا و سوزاننده شديد. سم قلب، حداکثر مصرف 550 ميلي گرم براي هر متر مربع

دوکسورابيسين  DOXORU-BICIN

60 تا 75 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 2 تا 3 هفته، اطفال نامشخص

وريدي آهسته

ويال 10-50-100 ميلي گرم

محلول حل شده تا 8 ساعت از نور نيز بايد محافظت شود.

تاول زا و سوزاننده شديد. سم قلب، حداکثر مصرف 550 ميلي گرم براي هر متر مربع

اتوپوسايد ETOPOSIDE

50 تا 100 ميلي گرم براي هر متر مربع. وريدي 3 تا 5 روز هر دو هفته، اطفال نامشخص

وريدي آهسته در سرم يا خوراکي

کپسول 50-100 ميلي گرم. ويال يکصد ميلي گرم

حل شده تا 24 ساعت در يخچال حفظ شود.

آنافيلاکسي يا حساسيت تزريق سريع افتادن فشار، تداوم مصرف زياد موجب حساسيت است.

فلوکسي ريدين FLUXIRIDINE

داخل شرياني يکدهم تا 6 دهم ميلي گرم هر کيلو، اطفال نامشخص

داخل شرياني

ويال 500 ميلي گرمي

حل شده تا 2 هفته در يخچال پايدار است

زخم اثني عشري

فلودارابين FLUDARABIN

25 ميلي گرم براي هر متر مربع تا 5 روز هر ماه، اطفال نامشخص

وريدي حل شده در 30 دقيقه.

ويال 50 ميلي گرم

تا 8 ساعت حل شده

همراه پنتااستاتين نبايد مصرف شود

5-فلوئويوراسيل 5-FLUOROURACIL

12 ميلي گرم براي هر کيلو روزانه تا 4 روز هر 21 روز، اطفال نامشخص

خوراکي، وريدي يا در سرم انفوزيون در شريان يا حفره ها

ويال 250-500 و 1000 ميلي گرم

از نور محافظت شود. در حرارت اطاق حفظ شود. تغيير رنگ نشانه فساد است.

با ديازپام و هالوپريدول ناسازگاري دارد.

ايداروبيسين IDARUBICIN

12 ميلي گرم براي هر متر مربع سطح بدن روزانه تا 3 روز هر 28 روز، اطفال نامشخص

وريدي در 10 دقيقه

ويال 5 يا 10 ميلي گرم. کپسول خوراکي 5 ميلي گرم.

محلول 7 روز در يخچال و 3 روز در حرارت اطاق پايدار است.

تاول زا و سم قلب

اي فسفامايد IFOSFAMIDE

1200 ميلي گرم براي هر متر مربع روزانه تا 5 روز هر سه هفته، اطفال نامشخص

وريدي در 30 دقيقه رقيق شده در سالين

ويال يک و 3 گرمي

در حرارت اطاق کمتر از 35 درجه ثابت است. محلول تا 8 ساعت قابل مصرف است.

موجب سيستيت دهنده. جلوگيري از مصرف سيستيت با مسنا ضروري است.

لوموستين LOMUSTINE CCNU

130 ميلي گرم براي هر متر مربع يک بار هر 6 هفته. اطفال مانند بالغين

خوراکي در معده خالي موقع خواب

کپسول 10-40-100 ميلي گرمي

پايدار در حرارت کمتر از 40، در ظروف بسته با تاريخ مصرف

حداکثر دوز 1100 ميلي گرم براي هر متر مربع سطح بدن در تمام عمر

موستارژن MECHLORETH-AMINE

4 ميلي گرم براي هر کيلو در يک دوره درماني هر ماه

وريدي، داخل حفره ها

10 ميلي گرم

فقط 15 دقيقه پس از حل کردن

تاول زا

ملفالان MELPHALAN

6 ميلي گرم روزانه براي هر 2 تا 3 هفته، اطفال نامشخص

خوراکي، وريدي در 45 دقيقه

قرص 2 ميلي گرمي، ويال 500 ميلي گرمي

در حرارت اطاق

کارسين وژن

6-مرکاپتوپورين MERCAPTO-PURIN-6

5/2 ميلي گرم براي هر کيلو روزانه، اطفال مانند بالغين

خوراکي، وريدي در دو دقيقه يا انفوزيون

قرص 50 ميلي گرمي ويال 500 ميلي گرمي

در حرارت اطاق محلول در 4 ساعت فاسد ميشود

فيبروز کبدي

متوترکسات METHOTREX-ATE

15 تا 30 ميلي گرم روزانه براي 5 روز هر 15 روز، اطفال با احتياط در پروتکل مخصوص

خوراکي، وريدي، عضلاني، شرياني، داخل حفره، داخل نخاع.

قرص 5/2 ميلي گرم ويال 5-50 ميلي گرم نوع داخل حفره

در حرارت اطاق تا 2 ساعت. محلول 7روز در يخچال

نبايد اسيد فوليک در طي درمان مصرف شود. فيبروز کبدي

ميتومايسين سي MITOMYCIN C

حداکثر 20 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 4 تا 6 هفته، اطفال نامشخص

وريدي

ويال 2-5-20 ميلي گرمي

14 روز در يخچال و 7 روز در اطاق محلول پايدار است

تاول زا، حداکثر 60 ميلي گرم براي هر متر مربع

ميتوگزانترون MITOXANTRON

12 ميلي گرم براي هر متر مربع، سه روز هر 4 هفته، اطفال نامشخص

وريدي در 20 دقيقه

ويال 20 ميلي گرمي

محلول با ثبات، رقيق شده بي ثبات

سم قلب، محدوديت مصرف، حداکثر 140 ميلي گرم براي هر متر مربع

تاکسول TAXOL

135 تا 175 ميلي گرم براي هر متر مربع هر سه هفته، اطفال نامشخص

وريدي

ويال 30و 100 ميليگرمي

27 ساعت پس از حل شدن پايدار است

محتاج فيلتر، آمادگي با سيميتيدين و آنتي هيستامين براي تزريق پلي نوريت

TAXOTERE DOXCETA-XEL

100 ميلي گرم براي هر متر مربع وريدي هر سه هفته

وريدي

ويال 100 ميلي گرم

نامشخص

مانند تاکسول

پنتواستاتين PENTOSTATIN

4 ميلي گرم براي هر متر مربع هر 2 هفته، اطفال نامشخص

وريدي رقيق شده در 30 دقيقه

ويال 10 ميلي گرمي

حل شده تا 72 ساعت پايدار است

در نرمال سالين حل شود. نبايد با فلودارابين مصرف شود.

پروکاربازين PROCARBAZIN

100 ميلي گرم براي هر متر مربع تا 14 روز، اطفال 50 ميلي گرم براي هر متر مربع

خوراکي، وريدي

کپسول 50 ميلي گرمي ويال وريدي تجربي

در حرارت اطاق کپسول تا 2 سال

همراه پنير و الکل نبايد مصزف شود.

استرپتوزوسين STREPTOZOCIN

500 ميلي گرم براي هر متر مربع وريدي تا  5 روز، اطفال نامشخص

وريدي رقيق شده در 20 دقيقه

ويال 500 ميلي گرمي

محلول شده تا 12 ساعت پايدار است

داروي قندزاست. با استروئيد نبايد مصرف شود.

تيوگوانين THIOGUANINE

2 ميلي گرم براي هر کيلو وزن، اطفال مانند بالغين

خوراکي، وريدي در 30 دقيقه

قرص 40 ميلي گرمي. ويال 75 ميلي گرمي

تا 24 ساعت محلول با ثبات است

مقاومت متقابل با 6- مرکاپتوپورين

تيوتپا  THIOTEPA

سه دهم تا 4 دهم ميلي گرم براي هر کيلو هر 4 هفته، اطفال نامشخص

وريدي، زير جلدي، داخل تومور، داخل حفره ها، داخل مثانه، شرياني

ويال 15 ميلي گرمي

دارو تا 5 روز حل شده با ثبات است

از مثانه جذب مي شود، احتمال لکوپني شديد

وينبلاستين VINBLASTIN

7/3 تا 11 ميلي گرم وريدي براي هر متر مربع سطح بدن، کودکان 5/2 تا 5/7 ميلي گرم براي هر متر مربع

وريدي آهسته

ويال 10 ميلي گرمي

30 روز پايدار است. زيرا بنزيل الکل يا فنل دارد

تاول زاست.

وينکريستين VINCRISTIN

1/4ميلي گرم براي هر متر مربع،کودکان 5صدم ميليگرم براي هر کيلو

وريدي آهسته حداکثر 2 ميلي گرم

ويال 1-5 ميلي گرمي

از نور محافظت شود و در يخچال حفظ شود

تاول زاست.

وينورلبين  VINORELBIN

30 ميلي گرم براي هر متر مربع

وريدي آهسته در 10 دقيقه.

ويال 10 ميلي گرمي

 تا 24 ساعت حل شده پايدار است

تاول زاست.

 

 روزه گرفتن تاثير شيمي درماني را بيشتر مي کند

نتايج بررسي ها نشان مي دهد، روزه گرفتن همراه با شيمي درماني رشد تومورها را کند و برخي سرطان ها را نيز درمان مي کند. به نوشته سايت «MSN» به گفته محققان سلول هاي تومور در مقايسه با سلول هاي معمولي نسبت به روزه گرفتن واکنش متفاوتي نشان مي دهند. اين سلول ها به رشد و تکثير ادامه مي دهند تا اين که خود را از بين ببرند. در واقع سلول ها خودکشي مي کنند. محققان تاثير روزه  گرفتن بر درمان سرطان مجراي ادراري و سرطان تخمدان را مورد بررسي قرار دادند و دريافتند روزه گرفتن رشد سرطان سينه، پوست، مغز و بافت عصبي را کند مي کند. محققان همچنين دريافتند که روزه گرفتن در کنار شيمي درماني، در معالجه سرطان ها موثر است. روزه گرفتن راهکاري براي آسيب پذير کردن سلول هاي سرطاني است.همچنين آنان تاکيد کردند، روزه گرفتن براي افرادي که وزن زيادي کم کرده اند يا دچار عامل خطر ديگري مانند ديابت هستند، خطرناک است.

 

 

 

 

 

 

شیمی درمانی بهتر از پرتودرمانی

متخصصان علوم پزشکی میگویند با وجود پیشرفتها در درمان انواع سرطان با کمک پرتودرمانی هنوز هم شیمی درمانی برای این منظور راه موثرتری است.

داروهای جدیدی برای شیمی درمانی به بازار آمده است که از محصولاتی که در گذشته استفاده میشد، موثرتر است و علاوه بر آن هم آثار جانبی کمتری در دراز مدت دارد.

البته برای درمان انواعی از سرطان از جراحی هم کمک گرفته میشود ولی از آنجاییکه در بسیاری از موارد سرطان ممکن است دوباره در بیمار ظاهر شود باید پس از عمل او را تحت شیمی درمانی قرار داد.

در مواردی هم از پرتودرمانی استفاده میشود که البته اثار جانبی خاص خود را دارد.

متخصصان میگویند در موارد روبه افزایشی، شیمی درمانی با نسل جدیدی از داروهای مختص اینکار نتیجه بهتری به ارمغان میاورد و علاوه بران هم طول درمان با این داروها بمراتب کوتاه تر از پرتودرمانی است

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 13:56  توسط   | 

شیمی درمانی

شیمی‌درمانی

 

شیمی‌درمانی یکی از روش‌های درمان سرطان و یا تخفیف موقت آن با استفاده از برخی داروهای خاص است که در اصطلاح پزشکی به آنها شیمی درمانی گفته می‌شود. کار اصلی این داروهای خاص از بین بردن عضو بیمار بدون صدمه به بافتهای مجاور آن است.این نوع از درمان اثراتی هم بر روی سلول‌ها و بافت‌های بدن دارد. یکی از اثرات این درمان ریزش موهای بدن و خشک شدن پوست است.

شیمی درمانی یک شیوه رایج در معالجه بیماری‌هاست که سلول‌ها و بخصوص سلول‌های میکروارگانیسم‌ها و سلول‌های سرطانی را با استفاده از داروهای شیمیای و مواد شیمیایی از بین می‌برد. معنی شیمی درمانی تنها به داروهایی که برای درمان غدد سرطانی استفاده می‌شود محدود نمی‌شود بلکه آنتی بیوتیک‌ها را نیز در بر می‌گیرد.

اولین نوع مدرن ماده شیمی درمانی ارسفنامین بود که به پاول ارلیخ بر می‌گردد و همچنین ترکیبات آرسنیکی بود که در سال ۱۹۰۹ کشف شد و برای معالجه سیفیلس به کار برده شد. بعد از آن سولفانامیدها توسط دومگ و پنیسیلین توسط الکساندر فلمینگ کشف شد. دیگر کاربردهای عامل‌های شیمی درمانی سایتواستاتیکی(شامل مواردی که بعداً به توضیح انها خواهیم پرداخت) برای درمان بیماری‌هایی مانند سفت شدگی بافتها، رماتیسم و ورم مفاصل و بیماری‌هایی که به صورت خود به خودی در برابر معالجه‌ها مقاوم می‌شوند به کار برده شد.

 

 

 

 

پیشینه

کاربرد داروهای شیمیایی به هند باستان برمی‌گردد.هندی‌ها سیستمی از داروهای شیمیایی که آیورودا نامیده می‌شد را طراحی کردند که در آن بعضی از فلزات همراه با برخی از گیاهان برای معالجه طیف وسیعی از بیماری‌ها به کار برده می‌شد. بعد از آنها و در زمانی نزدیکتر به زمان ما در قرن دهم میلادی می‌توان به پزشک ایرانی محمدبن ذکریای رازی اشاره کرد که استفاده از مواد شیمیایی از قبیل مس و زاج و جیوه و نمک ارسنیک و نمک امونیم و طلا و گچ و خاک رس و صدف و قیر و الکل را به منظور معالجه بیماری‌ها متداول ساخت. ساخت اولین داروی شیمی درمانی سرطان به اوایل قرن بیستم برمی‌گردد ولی در اصل این دارو به این منظور ساخته نشد و قصد استفاده از آن به عنوان دارو نبود .این ماده گاز خردل بود که در جنگ جهانی اول به عنوان سلاح جنگی به کار برده شد و در فاصله جنگ جهانی اول و دوم و در جنگ جهانی دوم نیز بر روی آن مطالعاتی صورت گرفت. در طول جنگ جهانی دوم مشاهده شد که تعدادی از افراد که به صورت اتفاقی این گاز را تنفس کرده‌اند، تعداد گلبولهای سفید در خون این افراد به شدت کاهش یافته‌است. و این فرضیه بنا شد که اگر گاز خردل می‌تواند روند رشد سریع در تولید گلبولهای سفید را متوقف و یا کم کند پس می‌تواند بر روی سلولهای سرطانی نیز چنین اثری داشته باشد. بنابر این در سال ۱۹۴۰ در تعدادی از افراد که به نوع پیشرفته لیمفوما( سرطانی که به گلبولهای سفید خون مرتبط است) مبتلا بودند دارو به جای ورود از راه تنفس به سیاهرگ آنها تزریق شد. بهبود آنها موقتی ولی قابل ملاحظه بود. این تجربه به تحقیقات گسترده درباره مواد مشابهی که بتوانند بر روی سلول‌های سرطانی چنین اثری بگذارند انجامید. صنایع چند میلیارد دلاری داروسازی ساخته شد و انقلابی هدفمند در زمینه داروسازی به وقوع پیوست. ولی محدودیت‌هایی در زمینه داروهای شیمیایی وجود داشت که هنوز نیز وجود دارد.

اساس و مبنای عملکرد

سرطان اصولا یک روند رشد در تولید مثل سلولهاست که قابل کنترل نیست و همراه با رفتارهای خطرناک و هجومی این توده سلولی می‌باشد. سرطان ممکن است بنا به دلایل ژنتیکی و یا محیطی رخ دهد. به طور کلی بسیاری از داروهای شیمیایی که به منظور شیمی درمانی سرطان به کار برده می‌شوند بر روی تقسیم سلولی سلول‌های سرطانی اثر می‌گذارند به خصوص در مورد آن دسته از سرطانهایی که سرعت تقسیم سلولی در آنها بسیار بالاست. این داروها که سبب آسیب رساندن به سلول می‌شوند، سایتوتوکسیک نامیده می‌شوند. برخی از این داروها باعث می‌شوند که سلول‌ دستخوش تغییرات اساسی شده و رشد آن متوقف شود که به برنامه ریزی برای مرگ سلول نیز معروف است. دانشمندان هنوز در حال بررسی و مطالعه ویژگی‌های منحصر به فرد سلول‌های سرطانی خطرناک و مقاوم هستند تا بتوانند آنها را به طور ویژه مورد هدف قرار دهند. این کار به این دلیل است که در طول فرایند شیمی درمانی علاوه بر سلول‌های سرطانی سلول‌های دیگر مانند سلول‌های مربوط به رشد مو و سلولهای داخلی روده که سرعت رشد بالایی دارند مورد حمله قرار می‌گیرند و جریان رشد آنها نیز متوقف می‌شود که باعث اختلال در امور بیمار می‌شود. اگرچه بعضی از داروهای مناسب تر نیز ساخته شده که پزشکان را قادر می‌سازد تا به نحو بهتر به درمان سرطان بپردازند. شیمی درمانی بر روی تقسیم سلولی تاثیر می‌گذارد و به‌ویژه تومورهای با رشد بالا بیشتر تاثیر می‌پذیرند. چرا که در هر حال تعداد زیادی از سلول که در حال تقسیم هستند مورد حمله قرار می‌گیرند. و تومورهای بدخیم با رشد پایین بیشتر کمتر تاثیر می پذیرند. دارو بر روی تومورهای جوان بسیار بهتر عمل می‌کند چرا که مکانیسم منظم تقسیم سلولی را متوقف می‌کند و تولید مثل موفق را باز می‌دارد و رشد، بسیار نامنظم شده و همین باعث می‌شود تا تومور کمتر از داروی شیمیایی تاثیر بپذیرد و دیگر به آن حساس نباشد. مشکل دیگری که با تومورهای سفت و توپر داریم این است که شیمی درمانی به هسته تومور نمی‌رسد و راه حل این کار استفاده از لیزر و پرتو درمانی یا عمل جراحی است. باگذشت زمان سلول‌های سرطانی بیشتر از خود مقاومت نشان می‌دهند حتی اخیرا کشف شده که بر روی سلول‌های سرطانی نوعی پمپ وجود دارد که مواد شیمی درمانی را از داخل سلول خارج می‌کند. تحقیق در مورداین نوع پمپها ادامه دارد و دارو سازان برای جلوگیری از اعمال این نوع پمپ‌ها در تلاشند.

 

طرح‌های معالجه‌ای

امروزه استراتژی‌های زیادی به منظور معالجه و کنترل سرطان با استفاده از شیمی درمانی در حال اجرا است. شیمی درمانی ممکن است به منظور معالجه برای شفای بیمار و یا به منظور طولانی کردن عمر بیمار و تسکین درد بیمار به کار برده شود.

شیمی درمانی ترکیبی : از داروهای شیمیای همراه با دیگر درمان‌های سرطان از قبیل پرتو درمانی یا عمل جراحی استفاده می‌شود. در حال حاضر بسیاری از سرطان‌ها بدین گونه معالجه می‌شوند این نوع درمان مانند این است که بیمار را همزمان با استفاده از چند دارو معالجه کنند. این داروها در نحوه عمل و مکانیسم متفاوت هستند. مهمترین منفعت این روش کاهش مقاومت سلول‌های سرطانی در مقابل هر نوع از این داروها است.

 

 

 

 

 

شیمی درمانی نئوآدجوونت (یا درمان پیش معالج)

در این روش دارو به منظور کوچک کردن و کم حجم کردن تومور اولیه مورد استفاده قرار می‌گیرد و زمینه را برای درمان موضعی (جراحی و پرتو درمانی) آماده می‌کند و خطرات ناشی از این نوع معالجه‌ها را کاهش می‌دهد.

 

شیمی درمانی آد جوونت

زمانی این روش کاربرد دارد که شواهد کمی از حضور سرطان وجود داشته باشد ولی ریسک اینکه سرطان عود کند وجود دارد داروها کمک می‌کند که مقاومت سرطان در مقابل دیگر داروها کاهش یابد و همچنین می‌تواند سلول‌های سرطانی را که در دیگر بخش‌های بدن پخش شده‌ است بکشد. این دارو بیشتر در تومورهای تازه که سرعت رشد آنها زیاد است سودمند است چون زمینه را برای معالجه دارویی فراهم می‌کند. البته باید توجه کرد که تمام دوره‌ها و رده‌های شیمی درمانی به وضعیت بیمار و مستعد بودن بیمار برای نوع معالجه بستگی دارد. وضعیت عملکرد دارو معمولاً به عنوان معیار برای اینکه آیا بیمار می‌تواند داروی شیمیایی مصرف کند و یا اینکه کاهش در مقدار مصرف یا افزایش آن باید چگونه باشد استفاده می‌شود.

 

انواع داروهای شیمی درمانی

عمده داروهای مورد استفاده در شیمی درمانی می‌تواند در دسته‌های زیر قرار بگیرد

آنتی‌متابولیت‌ها مانند آنتی فولاتها (نظیر متوتروکسات) و آنالوگهای پورین و پیریمیدین

داروهای هورمونی ضد نئوپلاسم مانند تاموکسیفن و آنتی آندروژنها

مهارکننده‌های رونویسی DNA مانند عوامل آلکیلان، نیتروژن موستارد و مهارکننده‌های توپوایزومراز (آنتراسیکلین ها)

مهارکننده‌های میتوز مانند وینکریستین

مهارکننده‌های آنژیوژنز

مهارکننده‌های تیروزین کیناز مانند gefitinib

پادتن‌های مونوکلونال مانند Rituximab

مهارکننده‌های پروتئازوم مانند Bortezomib

اغلب این داروها بر روی تقسیم سلولی اثر می‌گذارد و یا مانع سنتز شدن DNA می‌شوند. بعضی از داروهای جدید به DNA وارد نمی‌شوند این‌ها شامل پادتن‌های مونوکلونال و مهار کننده‌های جدید تیروزین کیناز می‌شوند که مخصوصا سلول‌های غیر طبیعی انواع خاصی از سرطان‌ها را مورد حمله قرار می‌دهد. علاوه بر این‌ها بعضی از داروها به منظور کنترل و تعدیل رفتار سلول‌های توموری بدون حمله مستقیم به این سلول‌ها به کار برده می‌شود. داروهای هورمونی از این نوع معالجه‌ها می باشد.

 

 

متوتروکسات(Methotrexate)

رده درمانی: داروهای درمان نئوپلاسم، آنتی متابولیت

اشکال دارویی: قرص .

موارد مصرف

سرطان‌هایی با تومورهای از نوع تروفوبلاستیک (کوریوکارسینوم، مول هیداتیدیفرم)، لوسمی لنفوبلاستیک حاد(ALL)، لنفوم، پسوریازیس (شدید)، آرتریت روماتوئید (شدید، مقاوم)، درمان کمکی اُستئوسارکوم، بیماری قارچی نوع میکوزفونگوئید(پیشرفته)، لنفوسارکوم

 

 

مکانیسم اثر

 متوترکسات آنالوگ آنتی نئوپلاستیک فولیک اسید است که با اتصال به آنزیم دی هیدروفولات ردوکتاز(DHFR) از تبدیل دی هیدروفولات (FH2) به تتراهیدروفولات(FH4) جلوگیری می‌کند. فولات برای ساخت طبیعی پورین‌ها و پیریمیدین‌ها و در نتیجه ساخت DNA و RNA ضروری است. فولات برای ایفاء نقش خود به عنوان کوفاکتور باید به وسیله آنزیم DHFR به FH4 تبدیل شود. متوترکسات به آنزیم DHFR اتصال یافته و از تبدیل FH2 به FH4جلوگیری می‌کند، در نتیجه، از ساخت پورین و پیریمیدین جلوگیری می‌شود. آنتی متابولیت‌ها در فاز S یا ساخت چرخه سلولی دخالت می‌کنند.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراغ، نکروز توبولارکلیه، سیروز، کهیر، خارش، تیرگی پوست ( هیپرپیگمانتاسیون )، لکه هاب قرمز رنگ پوستی ( راش اریتماتو )، لکه‌های سیاه رنگ پوستی ( اکیموز )، ضایعات پسوریازیس (بدتر شدن در اثر آفتاب)، حساسیت به نور.

 

تاموکسیفن(TAMOXIFEN)

رده درمانی: داروهای هورمونی تعدیل کننده انتخابی گیرنده استروژن

اشکال دارویی: قرص

مکانیسم اثر

تاموکسیفن از گروه داروهای SERM (تعدیل کننده های انتخابی گیرنده استروژن) می باشد. این داروها در برخی بافت ها اثرات مشابه استروژن ( آگونیستی)، و در سایر بافت ها دارای اثرات مشابه نسبی و یا جلوگیری از اثر استروژن (آنتاگونیستی) دارند. تاموکسیفن یک SERM است که در درمان سرطان های پاسخ دهنده به هورمون تجویز می شود و در این بافت به عنوان آنتاگونیست از فعال شدن گیرنده توسط استروژن های آندوژن جلوگیری می کند.

 

موارد مصرف

تاموکسی‌فن برای درمان سرطان پستان و نازایی وابسته به‌اولیگومنوره یا آمنوره ثانویه مصرف‌ می‌شود.

همچنین از تاموکسیفن می توان در مواردی با تجویز پزشک برای درمان ماستالژی (درد پستان) هم استفاده کرد. و برای جلوگیری از ژینوکوماستی ( نوک پستان ) در مردان بر اثر استفاده بیش از حد استروئیدها ( داروهای هورمونی بدنسازی).

 

متابولیسم دارو

متابولیسم تاموکسی‌فن کبدی است و دارای چرخه روده‌ای - کبدی می‌باشد، حذف دارو دو مرحله‌ای بوده که‌مرحله اول ۴-۷ ساعت پس از تجویز ومرحله دوم ۷-۱۴ روز طول می‌کشد. اثردرمانی مطلوب ۴-۱۰ هفته پس از شروع‌درمان حاصل می‌شود. اثرات‌آنتاگونیستی دارو ممکن است چند هفته‌پس از یک نوبت مصرف آن ادامه‌داشته‌باشد. دارو اغلب به‌صورت متابولیت‌از طریق صفرا و مدفوع دفع می‌شود.

 

 

 

 

 

عوارض جانبی

گر گرفتگی، خونریزی‌واژن، توقف قاعدگی، خارش فرج، اختلالات گوارشی، التهاب تومور]]، کاهش تعداد پلاکتها، احتباس مایعات، طاسی، فیبروم رحم، اختلالات بینایی (تغییرات قرنیه، آب مروارید و رتینوپاتی‌) کاهش‌پلاکت‌ها یا گلبول‌های سفید خون، به‌ندرت کاهش نوتروفیل‌ها و تغییرات آنزیم‌های‌کبدی از عوارض جانبی دارو هستند.

 

نیتروژن موستارد کلراید (Nitrogen mustard)

رده درمانی: آلکیله کننده، ضد سرطان، مهار سیستم ایمنی

 

اشکال دارویی: آمپول

موارد مصرف

لنفوم، لنفوسارکوم، سرطان ریه، و لوسمی های نوع CML و CLL

مکانیسم اثر

مانند سایر عوامل آلکیلان (ملفالان، سیکلوفسفامید و کلرامبوسیل) و گاز خردل بر دی ان آ سلولهای سرطانی موثر است.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراغ، تمایل به خونریزی، سرگیجه، خواب آلودگی، بی اشتهایی.

 

 

 

 

وین کریستین (VINCRISTINE SULFATE)

رده درمانی: داروهای ضد نئوپلاسم

اشکال دارویی: آمپول

موارد مصرف

وین کریستین در درمان‌لوسمی لنفوبلاستیک حاد و لنفوستیک‌مزمن و میلوسیتیک مزمن، نوروبلاستوم، تومور ویلمز، کارسینوم پستان، ریه، تخمدان و کولورکتال، لنفوم هوچکینی وغیر هوچکینی و لنفوسارکوم و سارکوم‌رتیکولوم، سارکوم رشته‌های عضلات‌مخلط و سارکوم اوینگ و سارکوم‌استئوژنیک، ملانومای بدخیم، میلوم‌مولتیپل و تومورهای سلول تخمدان، میکوزفونگوئید و ترومبوسیتوپنی‌پورپورای ایدیوپاتیک مقاوم به درمان‌مصرف می‌شود.

 

مکانیسم اثر دارو

این داروی آنتی‌متابولیت میتوز سلول‌ها را درمرحله متافاز مهار می‌کند و ممکن است درمتابولیسم اسیدهای آمینه نیز دخالت‌نماید.

 

متابولیسم دارو

وین کریستین به مقدار قابل‌توجهی از سد خونی ـ مغزی عبور نمی‌نماید.متابولیسم آن کبدی است و راه عمدی دفع‌آن صفرا (حدود ۶۷ درصد) است

 

عوارض جانبی

یبوست و کرامپ‌های‌معدی، افزایش اسید اوریک در خون ونفروپاتی ناشی از آن، سمیت عصبی شامل‌دوبینی و اشکال در راه رفتن از عوارض‌شایع وین کریستین است.

عوارض جانبی شیمی‌ درمانی و کنترل آن

 

 

 

 

 

مردم از شنیدن واژه ی شیمی درمانی(Chemotherapy) وحشت دارند و بر این باور هستند که هر فردی که شیمی درمانی می ‌شود، به بیماری سرطانی و درمان ‌ناپذیری مبتلا است و به‌ زودی زندگی را وداع خواهد کرد، در حالی که چنین نیست.

سرطان وقتی رخ می ‌دهد که سلول ‌های بدن به‌ صورت غیر طبیعی و غیر قابل کنترل تکثیر شوند.

شیمی درمانی به وسیله ی جلوگیری از تقسیم و تکثیر سلول ‌های سرطانی موجب تخریب این روند می‌ شود.

 داروهای شیمی درمانی از طریق خون به سلول ‌های سرطانی و تمام قسمت ‌های بدن منتقل می‌ شوند.این داروها روی سلول ‌های سالم هم اثر تخریبی دارند که به ‌صورت عوارض جانبی بروز می‌ کند؛ این عوارض موقتی هستند و با پایان درمان قطع می ‌شوند.

 

 

کاهش تعداد سلول ‌های خونی

یکی دیگر از مهم ‌ترین عوارض شیمی‌ درمانی، کاهش تعداد سلول ‌های خونی است. اهمیت این عارضه تا حدی است که می ‌تواند موجب مرگ بیمار شود. شما با مدیریت صحیح این عارضه می ‌توانید در موفقیت درمان تان نقش بسزایی داشته باشید. مقاله حاضر به شما کمک می ‌کند با همکاری پزشک و پرستار، بسیاری از مشکلات خونی ‌تان را رفع کنید.

اندام ‌های داخلی از قبیل مغز استخوان، طحال و کلیه به کمک سیستم گردش خون و شبکه عروق و غدد لنفاوی کار تولید و تکامل سلول‌ های خونی را انجام می ‌دهند. مغز استخوان به‌ صورت یک بافت اسفنجی در داخل استخوان قرار دارد و به‌ طور دائم در حال ساختن سلول‌ های خونی است. محصول نهایی مغز استخوان، گلبول‌ های قرمز، گلبول‌ های سفید و پلاکت‌ ها است. این سلول‌ ها بعد از ساخته شدن توسط سیستم گردش خون و شبکه لنفاوی به نقاط مختلف بدن منتقل شده و وظایفی را انجام می ‌دهند.

داروهای شیمی ‌درمانی از طریق گردش خون به همه جای بدن منتقل شده، هر گونه رشد و تکثیر را متوقف کرده یا کاهش می ‌دهند. یکی از این نقاط، مغز استخوان است. کاهش رشد و تکثیر در مغز استخوان می ‌تواند موجب آنمی، نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی شود.

البته با توجه به نوع دارو و تفاوت سرعت رشد سلول‌ های خونی ممکن است یکی از 3 عارضه ی مذکور یا هر سه رخ دهد.

 

 

 

چه باید کرد؟

در صورت بروز هر کدام از 3 عارضه، پزشک معالج، تدابیری را در نظر می ‌گیرد و با استفاده از روشی خاص، آن ‌را درمان می ‌کند.

ممکن است پزشک معالج به ‌دلیل کاهش سلول ‌های خونی میزان دارو را کاهش دهد یا مدتی درمان را به تاخیر بیندازد. برنامه ی درمانی که پزشک برای شما تعیین کرده بهترین تصمیمی است که می ‌توانسته اتخاذ کند. وقتی برنامه درمانی به هر دلیلی کاهش یابد یا به تاخیر بیفتد در واقع درمان، ناقص انجام شده است.

شیمی‌ درمانی روش ‌ها و مقادیر متفاوتی دارد. اگر سلول ‌های خونی کاهش شدید داشته باشند پزشک، برنامه ی درمانی را طوری تنظیم می‌ کند که مشکلی به ‌وجود نیاید.

گاهی هم به ‌رغم بروز مشکلات از بیمار می ‌خواهد که عوارض را تحمل کند تا برنامه ی درمانی تکمیل شود.

به گفته ی متخصصان خون، هر کدام از عارضه ‌های آنمی، نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی نیازمند درمان اختصاصی هستند.

 

فراورده های خونی

سازمان انتقال خون با پالایش خون‌ های اهدایی جهت آنمی و ترومبوسیتوپنی فراورده‌ هایی را آماده می‌ کند.

این فراورده‌ ها که شامل خون کامل، خون شسته شده و پلاکت است در بانک خون نگهداری می ‌شود و پزشک معالج در صورت نیاز تجویز می ‌کند. فراورده‌ های خونی بیشتر در مواقعی کاربرد دارد که نیاز باشد سریعا وضعیت گلبول قرمز و پلاکت بهبود پیدا کند.

فاکتورهای رشد خون ساز(Hematopoietic Growth Factors)

این مواد، تولید سلول ‌های خونی را در مغز استخوان تحریک می‌ کنند. فاکتور رشد خون ساز اضافی در بدن می ‌تواند اثرات شیمی‌ درمانی روی مغز استخوان را تا میزان زیادی کنترل کند. در طول شیمی ‌درمانی ممکن است فاکتور رشد خون ساز به‌ صورت تزریقی تجویز شود تا تولید سلول‌ های خونی جدید به حفظ وضع سلامتی کمک کند. برای هر کدام از سلول‌ های خونی فاکتور رشد خون ساز اختصاصی وجود دارد که ممکن است در طول درمان از انواع آن ها استفاده شود. بیشتر فاکتورهای رشد خون ساز به‌ صورت تزریق زیر جلدی تجویز می ‌شود. محل تزریق می ‌تواند بازو، ران،  باسن یا شکم باشد و با توجه به نوع فاکتور رشد خون ساز به‌ صورت روزانه، یک روز در میان و هفتگی تزریق می ‌شود.

فاکتور‌های رشد خون ساز دارای عوارضی هستند که معمولا جدی نیستند و به ‌وسیله دارو درمانی به خوبی قابل کنترل هستند. همه ی عوارض ناشی از تزریق فاکتور رشد خون ساز، موقتی بوده و با پایان درمان، ناپدید می‌ شوند.

بعضی از این عوارض عبارت هستند از: ادم (ورم)، تپش قلب، درد استخوانی و افزایش فشار خون. علائمی که ممکن است بروز کنند عبارت هستند از: خون ریزی بینی، خون ریزی دهان و لثه، خون ریزی شدید در زمان  قاعدگی، خون مُردگی ریز و نقطه‌ ای در پوست، خون ریزی شدید و استفراغ یا مدفوع خونی.

 

 

 

 

ریزش مو

ریزش مو یکی از عوارض شیمی‌ درمانی در استفاده از برخی داروها است. ریزش مو در عین حال به طول مدت درمان و میزان مصرف دارو بستگی دارد. در این افراد ریزش مو ناشی از آسیب به پیاز مو است و ساقه ی مو مقاومت خود را در مقابل شستن، فشار و شانه ‌زدن از دست می ‌دهد. ریزش مو معمولا حدودا پس از 2 هفته از روز شروع نخستین مرحله ی شیمی‌ درمانی شروع می ‌شود و معمولا قابل برگشت است.

رویش جدید مو معمولا حدود 2 ماه پس از پایان شیمی درمانی است. سوء تغذیه و کمبود پروتئین می ‌تواند به ریزش مو در بیماران شدت بخشد. از نظر روانی ریزش مو می ‌تواند اثرات منفی زیادی در بیماران به‌ خصوص خانم‌ های جوان داشته باشد. اضطراب، غم، خشم و ترس از تمسخر دیگران موجب انزواطلبی بیماران می ‌شود و این اثرات روانی می‌ توانند بر روابط اجتماعی و حتی زندگی جنسی برخی از بیماران اثر کند.

چه باید کرد؟

برای جلوگیری و کاهش اثرات روانی منفی ناشی از ریزش مو می‌ توان قبل از درمان بیماران را به مقابله با آن آماده کرد.

البته روش ‌هایی برای جلوگیری یا کاهش ریزش مو در این بیماران پیدا شده است؛ هر چند خود این روش ‌ها تا حدودی مشکل‌ آفرین هستند ولی در کاهش ریزش مو و اثرات روانی منفی آن مؤثر هستند.

نکات مهم:

* در هنگام دریافت فاکتور رشد خون ساز، زمان بندی را طبق دستور پزشک رعایت کنید.

* در صورت تداخل شیمی ‌درمانی با سایر برنامه ‌های درمانی مانند واکسیناسیون یا حوادث خاص با پزشک معالج مشورت کنید.

* هر سؤال مرتبط با وضعیت سلامتی ‌تان را یادداشت کرده و هنگام ویزیت از پزشک یا پرستار سؤال کنید.

* درمان را نیمه ‌کاره رها نکنید.

 

عوارض شيمي درماني

عوارض حاصل از شيمي درماني بر حسب نوع دارو متفاوت است و عکس العمل افرادي که شيمي درماني مي شوند نيز کم و بيش تفاوت دارد. عوارض شايع ناشي از شيمي درماني عبارتند از :

ريزش مو ، التهاب و زخم مخاط دهان و لثه، تهوع، استفراغ، اسهال و گاهي يبوست، بي اشتهايي، تشنگي، دفع زياد ادرار، تغيير رنگ پوست و ناخن، ورم، کاهش، کاهش ميل جنسي، قطع قاعدگي، ضعف عمومي، خواب آلودگي، افسردگي، مشکلات مربوط محل تزريق و غيره.

لازم به ذکر است که تمام عوارض ذکر شده در يک بيمار تحت شيمي درماني به وجود نمي آيد و شدت و نوع  آنها بر حسب انواع داروهاي انتخابي، مدت درمان و خصوصيات بيمار متفاوت است.

ريزش مو يکي از عوارض شيمي درماني در استفاده از برخي از داروها مي باشد. ريزش مو در عين حال با طول مدت درمان و ميزان مصرف دارو براي برخي از داروها بستگي دارد . در اين افراد ريزش مو ناشي از آسيب به پياز مو مي باشد و ساقه مو مقاومت خود را در مقابل شستن، فشار و شانه زدن از دست مي دهد. ريزش مو معمولا حدودا پس از دوهفته از روز شروع  اولين مرحله شيمي درماني شروع مي شود و معمولا قابل برگشت مي باشد. رويش جديد مو معمولا حدود دو ماه پس از پايان شيمي درماني مي باشد.

سو تغذيه و کمبود پروتئين مي تواند به ريزش مو در بيماران شدت بخشد.

از نظر رواني ريزش مو مي تواند اثرات منفي زيادي در بيماران به خصوص خانمهاي جوان داشته باشد.

اضطراب، غم، خشم و ترس از تمسخر ديگران موجب انزواطلبي بيماران مي شود و اين اثرات رواني مي توانند بر روابط اجتماعي و حتي زندگي جنسي برخي از بيماران اثر نمايد.

براي جلوگيري و کاهش اثرات رواني منفي ناشي از ريزش مو مي توان قبل از درمان بيماران را به مقابله با آن آماده نمود. البته روشهايي براي جلوگيري يا کاهش ريزش مو در اين بيماران پيدا شده است هر چند خود ايمن روشها تا حدودي مشکل آفرين هستند ولي در کاهش ريزش مو و اثرات رواني منفي آن موثر هستند.

 

نکاتی  در مورد  شیمی دمانی

 در درمان با داروهاي شيمي درماني به پزشک و پرستار خود اعتماد کامل داشته باشيد و داروهاي مربوطه را صيحيح و کامل مصرف نماييد که در بهبودي شما تاثير چشمگير خواهد داشت.

جهت کاهش عوارض احتمالي درمان نکات ذيل را در منزل دقيقا رعايت نماييد:

1) براي پيشگيري از حالت تهوع و استفراغ لازم است دو ساعت قبل از شيمي درماني و بعد از شيمي درماني غذايي مصرف نشود و اولين مواد غذايي بعد از شيمي درماني مايعات از قبيل آب کمپوت، شير، چاي سرد و عسل باشد.

2) براي کاهش حالت تهوع لازم است دريافت غذاي کافي ومقوي، استراحت وخواب مناسب وکافي، تمرين و فعاليت بدني، تغيير ذهنيت بوسيله مطالعه، ديدن تلويزيون، صحبت هاي خودماني و .... را داشته باشيد.

3) در صورتيکه تهوع با هيچ موردي بهتر نشد 3-2 ساعت قبل از شيمي درماني يک وعده غذاي کامل صرف کرده و بقيه شبانه روز را غذاي ملايم و سبک ميل نماييد.

4) دفعات صرف غذا در شبانه روز کمتر از سه نوبت نباشد ولي با حجم کم و در بين وعده هاي غذا مي توان از کمکهاي غذايي مثل ميوه ها استفاده نمود.

5) در صورت عدم تحمل گوشت قرمز مي توانيد از ماهي، شير با عسل و شير با زرده تخم مرغ در صبحانه بطور روز درميان استفاده کنيد.

6) از غذاهاي داغ، ترش، پرادويه وچرب کمتر استفاده شود.

7) غذا را آهسته صرف کرده و کاملا آن را بجويد.

8) براي پيشگيري از بي اشتهايي از مناظر ناخوشايند و بوهاي نامطبوع دوري کنيد و سعي کنيد حتي الامکان در تهيه و طبخ غذا شرکت نکنيد وغذا را در محيطي آرام صرف کنيد.

9) قبل از مصرف غذا سعي کنيد دهان خود را با آب نمک رقيق يا آب و جوش شيرين شستشو دهيد تا غذا براي شما لذت بخش گردد.

10) در صورت بروز ضايعات و زخم هاي دهان هر 4-2 ساعت دهان را با محلول آب نمک رقيق يا آب جوش شيرين ( يک قاشق در يک ليوان آب ) شستشو دهيد و در صورت تشديد زخم ها و خونريزي به پزشک معالج خود رجوع کنيد.

11) در صورت زخمهاي دهاني از غذاهاي نرم و مايعات صاف شده استفاده شود و مي توانيد از ني استفاده نماييد. طبخ سوپ با انواع سبزيجات باشد. از گروه سبزيها و ماست شيرين بيشتر استفاده شود.

12) در طول درمانهاي طولاني مدت اگر با ناراحتي تنفسي نظير تنگي نفس و خس خس سينه يا سرفه مواجه شديد به پزشک معالج رجوع کنيد.

13) بعد از اتمام هر جلسه شيمي درماني مايعات فراوان ميل کنيد تا با دفع ادراري زياد عوارض داروها کاهش يابد ( حداقل ميزان دريافت مايعات 10 ليوان در شبانه روز باش ) انواع آب ميوه، دوغ مناسب مي باشد.

14) مثانه را به موقع و زود تخليه کنيد و از تجمع ادرار با زمان طولاني پرهيز نمائيد.

15) بعضي از داروهاي شيمي درماني باعث ريزش موهاي سر و بدن مي شوند قابل ذکر است که اين ريزش چند هفته بعد از اتمام درمان مجددا موها رشد مي کند.

16) قبل از درمان موها را کوتاه و از برس هاي نرم استفاده نموده و سر را با شامپو سدر شستشو دهيد. مي توانيد از کلاه يا روسري استفاده کنيد. ضمنا از برس زدن مکرر پرهيز کنيد.

17) در صورت خونريزي از لثه، وجود مدفوع سياه رنگ، خون در ادرار، خلط خوني به پزشک مراجعه نماييد و در طول شيمي درماني سعي کنيد به بدن شما ضربه و آسيبي وارد نشود.

 

18) در زمان شيمي درماني از قرص آسپرين و گروه ساليسيلاتها و ايندومتاسين ، مفناميک اسيد، بروفن، ديکلوفناک، پيروکسيکام استفاده نشود مگر با دستور پزشک معالج خود باشد.

19) از مسواک نرم براي شستشوي دندانها استفاده کنيد و روش مسواک زدن را افقي انجام دهيد بهتر است از خمير دندان فلورايددار جهت جلوگيري از پوسيدگي دندانها استفاده کنيد.

20) جهت رفع خشکي دهان و تحريک ترشح بزاق در دهان مي توانيد از آب نبات، دوغ، ماست شيرين، آدامس استفاده کنيد ولبها را به طور دائم چرب کنيد.

21) در ازدحام جمعيت افراد بيمار و عفوني و افراد واکسينه شده شرکت نکنيد و در صورت استعمال دخانيات آن را ترک کنيد و درکنار فردي که در حال سيگار کشيدن است قرار نگيريد.

22) تقريبا به مدت 2 ساعت بعد از شيمي درماني به صورت خوابيده و نيمه نشسته استراحت کنيد وسپس از جاي خود بلند شويد ( محيط کار آرام و ساکت باشد ).

23) در طول درمان شيمي درماني روشهاي پيشگيري از حاملگي ( هم زن وهم مرد ) استفاده نماييد و در صورت نياز با پزشک معالج مشورت نماييد.

24) در صورت استفاده از داروهاي خوراکي شيمي درماني آنها را به همراه شير و يا شربت آنتي اسيد مصرف کنيد.

25) داروهاي شيمي درماني خود را در منزل حتما در يخچال نگهداري کنيد.

26) محل تزريق آمپول را از هرگونه آسيب محفوظ داريد.

27) آزمايشات خود را به طور مرتب انجام دهيد و پاسخ آن را نگهداري نماييد.

 

28) داروها را به طور مرتب و به موقع مصرف نماييد.

 

جلوگیری از ریزش مو در شیمی‌درمانی

پژوهشگران ژاپنی ماده‌ای را یافته‌اند كه میزان ریزش مو را در بیماران سرطانی، هنگام شیمی درمانی كاهش می‌دهد.

 

ریزش مو در شیمی درمانی

معمولاً یکی از مشکلات بیماران مبتلا به سرطان این است که با شروع شیمی‌درمانی دچار ریزش مو می‌شوند و با وجود اینکه پس از پایان دوره درمان، این موها دوباره می‌رویند، این ریزش‌ها در همان دوره زمانی هم، باعث افسردگی این بیماران می‌شود.

حال این مژده را می‌توان به بیماران سرطانی داد که لازم نیست دیگر نگران موهایتان باشید، چرا که پژوهشگران ژاپنی در دانشگاه پزشكی كیوتو، موفق به یافتن ماده‌ای شده‌اند كه میزان ریزش موی بیماران سرطانی را در هنگام شیمی درمانی كاهش می‌دهد. اگر وقتی كه عوارض جانبی ناشی از به‌كارگیری داروهای شیمیایی ضد سرطان در بیمار پدیدار می‌شود، این دارو به پوست سر مالیده شود، این احتمال وجود دارد كه بتوان از ریزش موی بیمار پیشگیری كرد.

این ماده كه نوعی آنتی بیوتیک جدید به نام "alopestatin" (آلوپستاتین) است، دوره تجزیه و تكثیر سلول در بدن را كندتر می کند و به همین دلیل، زمان ریزش مو در هنگام استفاده از داروهای شیمی‌درمانی، به عقب می‌افتد.

از آنجا که هنگام درمان سرطان‌هایی همچون سرطان ریه، داروی شیمیایی به نام etoposide «اتوپوزید» به كار گرفته می‌شود كه ریزش موی بیمار را در پی‌ دارد، پژوهشگران هم با آزمایش بر روی موشی كه به او داروی اتوپوزید داده شده بود، این تحقیقات را انجام دادند.

استفاده از آلوپستاتین تا 70 درصد ریزش مو را دراین موش کاهش داد.

 

چراشيمي‌درماني ‌ريزش‌مو را به دنبال دارد؟

 داروهاي شيمي درماني داروهايي قوي هستند كه به سلول‌هاي سرطاني كه به سرعت در حال تكثيرند، حمله مي‌كنند. متأسفانه اين داروها به ديگر سلول‌هاي بدن كه به سرعت در حال رشد هستند نيز حمله مي‌كنند، از جمله ريشه‌هاي مو. شيمي‌درماني ممكن است منجر به ريزش مو در تمام بدن شود. گاهي اوقات مژه، ابرو، موهاي زيربغل و ديگر قسمت‌هاي بدن نيز مي‌ريزد. برخي از دوزهاي شيمي درماني بيشتر موجب ريزش مو مي‌شوند و دوزهاي

(مقادير) مختلف مي‌توانند منجر به كم‌پشتي تا كچلي كامل شوند.

 چه مدت پس از شیمی درمانی ریزش مو شروع میشود؟

معمولاً بين 10 تا 14 روز پس از شروع درمان ريزش مو شروع مي‌شود. شروع ريزش مو ممكن است سريع و شديد و يا تدريجي باشد. ريزش مو در تمام مدت درمان و تا يك ماه بعد نيز ادامه دارد. اينكه آيا موي شما كم‌پشت شود يا كاملاً بريزد، به درمان شما بستگي دارد. معمولاً زماني كه حدود 50 درصد از موي سر شما ريخته باشد، مردم متوجه آن مي‌شوند. پس از گذشت 4 تا 6 هفته از شروع شيمي‌درماني ريزش موي سر شما برطرف مي‌شود. معمولاً مي‌توانيد انتظار داشته باشيد كه موهاي شما در هر ماه حدود 65 سانتي‌متر رشد كند. موهايي كه دوباره شروع به رشد مي‌كنند، احتمالاً با موهايي كه ريخته‌اند متفاوت هستد.

 پیشگیری از ریزش مو

هيچ درماني وجود ندارد كه بتواند عدم ريزش موي شما را در ضمن يا پس از شيمي درماني تضمين نمايد. درمان‌هاي متعددي در زمينه پيشگيري از ريزش مو بررسي شده است. اما هيچكدام به طور مطلق مؤثر نبوده است. اين روش‌هاي درماني عبارتند از:

* سرد كردن كف سر (كرايوتراپي): در ضمن شيمي‌درماني، كيف يخ يا وسايل مشابهي روي سرتان قرار مي‌دهيد و به اين ترتيب سرعت جريان خون را به كف سر كاهش مي‌دهيد. در اين روش داروهاي شيمي‌درماني احتمالاً تأثير كمتري بر كف سر شما خواهند گذاشت و معمولاً سرد كردن كف سر در 50 تا 80 درصد از افرادي كه در طي شيمي‌درماني از آن استفاده كرده‌اند، مؤثر است. اما استفاده از اين روش خطر كمي از نظر برگشت مجدد سرطان به كف سر شما به دنبال دارد. چون اين ناحيه مقدار يكساني از شيمي‌درماني (مشابه ساير قسمت‌هاي بدن) را دريافت نكرده است. بسياري از افرادي كه اين روش را امتحان مي‌كنند، احساس ناراحتي و سرما مي‌كنند.

* مايتوكسيديل: استفاده از ماينوكسيديل، دارويي‌ كه در ريزش موي مردان و زنان كاربرد دارد، اگرچه در پيشگيري از ريزش مو قبل و حين شيمي‌درماني تأثير قابل توجهي ندارد، اما برخي از تحقيقات نشان مي‌دهد كه سرعت رشد مجدد مو را افزايش مي‌دهد.

در مطالعه بر روي زنان مبتلا به سرطان سينه كه تحت شيمي‌درماني قرار داشتند، ماينوكسيديل 2 بار در روز و در تمام مدت درمان و 4 ماه پس از درمان استفاده شد و اگرچه در نهايت تمام افراد مورد مطالعه دچار ريزش مو شدند، اما به نظر مي‌رسد دوره ريزش مو در زناني‌كه ماينوكسيديل استفاده كردند، در مقايسه با افرادي كه از آن استفاده نكرده‌اند، طولاني‌تر بوده است و موهاي آنان رشد مجدد خود را سريع‌تر آغاز نموده است.

 

 بهترين اقدام

 ريزش موي ناشي از شيمي‌درماني معمولاً قابل پيشگيري يا كنترل نيست اما مي‌توان آن را هدايت كرد. بنابراین:

۱-  پيش از درمان با موهاي خود مهربان رفتار كنيد. آنها را دكلره، رنگ يا فر نكنيد. اين كار ممكن است موهاي شما را ضعيف كند. تا حد امكان موهاي خود را با جريان هاي طبيعي خشك كنيد و از وسايل گرم كننده مثل سشوار اجتناب نماييد. تقويت موها در اين مرحله احتمالاً موجب مي‌شود كه ريزش مو در طي درمان به تعويق بيفتد.

 ۲-موهاي خود را كوتاه نگه داريد .موهاي كوتاه پرتر از موهاي بلند به نظر مي‌رسند. ريزش موهاي كوتاه كمتر جلب توجه مي‌كند.

 ۳-از موي مصنوعي (كلاه گيس) را برنامه‌ريزي كنيد .اكنون زماني است كه بايد به فكر استفاده از كلاه‌گيس، روسري يا ديگر پوشش‌هاي سر باشيد، اما راحت‌تر است كه براي استفاده از كلاه گيس (موي مصنوعي) پيش از شروع درمان برنامه‌ريزي كنيد.

 ۴- به موي باقيمانده خود توجه كنيد . در تمام مدت درمان كماكان با موي خود مهربان باشيد و از بالش‌هاي ساتن استفاده كنيد كه موهاي شكننده را كمتر جذب مي‌كند. از يك برس نرم استفاده كنيد. موهاي خود را فقط در صورت ضرورت بشوييد. براي شستشوي موها از يك شامپوي ملايم استفاده كنيد. از شامپوهاي حاوي مواد پاك‌كننده قوي و شيميايي - مثل اسيد ساليسيليك، الكل و خوشبو‌كننده‌هاي قوي كه موجب خشك شدن كف سر مي‌شوند،‌استفاده نكنيد.

 ۵- به تراشيدن موي سر فكر كنيد . بعضي از افراد اظهار مي‌كنند، كه در طي درمان و ريزش مو احساس خارش، حساسيت و تحريك‌پذيري در كف سر مي‌نمايند. تراشيدن موي سر مي‌تواند تحريك‌پذيري را كاهش دهد و فرد را در مقابل احساس شرمندگي ناشي از ريزش مو حمايت كند. بعضي از مردان موي سر خود را مي‌تراشند، زيرا حساس مي‌كنند اين كار از ريزش مو بهتر است. همچنين با سر تراشيده راحت‌تر مي‌توان از موي مصنوعي (كلاه گيس) استفاده كرد.‌

۶- مراقب كف سر خود باشيد .اگر كف سر شما در معرض نور آفتاب با هواي سرد قرار دارد، با استفاده از كرم‌هاي ضد آفتاب يا يك كلاه از آن محافظت كنيد. در حين درمان ممكن است كف سر شما به آساني با سرماي شديد يا نور آفتاب تحريك شود.‌

 

 پس از درمان

۱- در مراقبت از موهاي خود مهربان باشيد .موهاي جديد شما خصوصاً در برابر محصولات آرايشي و وسايل گرم‌كننده شكننده و آسيب‌پذير خواهد بود. از رنگ كردن يا پررنگ كردن موهاي جديد خود حداقل براي 6 ماه اجتناب نماييد. اين كار علاوه بر آسيب به موهاي جديد، مي‌تواند پوست حساس سر شما را تحريك كند. ‌

 ۲- صبور باشيد .موهاي شما به آرامي به شرايط قبلي بر مي‌گردد و اين امر ممكن است طبيعي به نظر برسد. اما رشد زمان مي‌برد و ترميم آسيبي كه در اثر درمان سرطان ايجاد شده است نيز نياز به زمان دارد.

۳-سر خود را بپوشانيد .پوشاندن سر در زمان ريزش مو يك تصميم كاملاً‌شخصي است. براي بسياري از زنان مو با احساس زنانگي و سلامت ارتباط دارد. بنابراين آنها براي حفظ ظاهر خود ترجيح مي‌دهند سر خود را بپوشانند. گروه ديگري نيز وجود دارند كه اصولاً تمايل به پوشاندن سر خود ندارند.         

 

 

اهداف و عوارض شيمي درماني

شيمي درماني يعني درمان با مواد شيميايي، در ابتدا از اين روش، فقط براي درمان عفونت ها استفاده مي شد چون آنتي بيوتيک ها نيز مواد شيميايي هستند. در اينجا منظور از شيمي درماني درمان دارويي سرطان هاست. داروهاي شيمي درماني باعث جلوگيري از رشد سلول ها (cytosatic effect) و يا از بين بردن سلول ها (cytotoxic effect) مي شوند و بيشتر روي سلول هايي که در حال تکثير و رشد هستند، اثر مي گذارند. بدين دليل ما شاهد عوارض متعددي هستيم که، نتيجه تأثير اين داروها روي سلول هاي سالم بدن مي باشند. اوايل شيمي درماني، مخصوصاً در درمان سرطان هاي خون کاربرد داشت اما روز به روز داروهاي جديدتري در دسترس هستند که تحولي در درمان ساير سرطان ها نيز بوجود آورده اند. درمان سرطان ها و مخصوصاً تومورهاي تو پر که بخش عمده اين بيماري ( حدود 95 درصد) را تشکيل مي دهند نياز به همکاري عميق ميان رشته هاي جراحي، راديوتراپي و مديکال آنکولوژي ( سرطان شناسي) دارد. در سه حالت نياز به شيمي درماني در تومورهاي تو پر وجود دارد.

 

شيمي درماني القايي

زماني که تومور پيشرفته باشد و عمل جراحي به طور کامل امکانپذير نباشد. هدف از اين شيمي درماني، کوچک کردن تومور يا کاهش مرحله است تا جراح بتواند تومور را عمل کند. از اين روش گاهي به همراه راديو تراپي براي درمان سرطان هاي مختلف مانند سرطان هاي پستان، ريه، معده و غيره استفاده مي شود.

 

 

شيمي درماني کمکي

پس از عمل جراحي، براي اينکه امکان عود مجدد سرطان به حداقل برسد استفاده از چند دوره شيمي درماني در برخي از سرطان ها مانند سرطان پستان، روده بزرگ، ريه و غيره توصيه مي شود.

 

شيمي درماني تسکيني

در بسياري از بيماران، بيماري در هنگام تشخيص پيشرفته است و متاستازهاي دور دست وجود دارد لذا درمان سرطان هاي پيشرفته حائز اهميت خاصي مي باشد. درمان تسکيني نه تنها سبب طول عمر در برخي بيماران مي شود، بلکه علائم بيماري آنها را در بسياري از مواقع بهبود مي بخشد و باعث ارتقاء کيفيت زندگي آنها مي شود. داروهاي شيمي درماني اکثراً درون وريدي، تزريق مي شوند و در مراکزي از عوامل شيمي درماني استفاده مي شود که تسهيلات و امکانات حمايتي لازم در کنار بيمار موجود باشد. دوز داروهاي شيمي درماني، به جاي وزن بدن عموماً بر اساس مساحت سطح بدن (BSA) محاسبه مي گردد.

 

عوارض جانبي داروهاي شيمي درماني

1-عوارض هماتولوژيک و سرکوب ايمني: خطرناک ترين عوارض بسياري از داروهاي شيمي درماني عوارض خوني آنها مي باشد که شايع ترين شکل آن کاهش گلبول سفيد همراه با خطر بالاي عفونت است. اگر چه کاهش پلاکت ها و خونريزي ناشي از داروها نيز ممکن است تهديد کننده حيات باشد.

2-عوارض گوارشي: بي اشتهايي، تهوع و استفراغ از جمله شايع ترين و زجرآورترين عوارض حاد تعداد زيادي از داروهاي شيمي درماني مي باشند. براي چنين عوارضي مي توان از داروهاي ضد تهوع استفاده نمود که با توجه به دسته فارماکولوژيک و اثر بخشي، آنها را طبقه بندي مي کند. مهم ترين دسته هاي دارويي، آنتاگونيست هاي سروتونين (مثل اوندانسترون و گرانيسترون) مي باشند که تحول عظيمي را در درمان اين عوارض در 15 سال اخير بوجود آورده اند. موکوزيت، اسهال و گاهي يبوست نيز مشاهده مي شود.

3-واکنش هاي پوستي (ريزش مو): ريزش مو شايع ترين عارضه جانبي جلدي شيمي درماني است و اثرات شديد رواني بر بيمار مي گذارد. ريزش مو تقريباً هميشه برگشت پذير است و با تأخير چند هفته اي موها دوباره رشد مي کنند.

 

ساير عوارض شيمي درماني

4-عوارض قلبي 5- واکنش هاي عروقي و افزايش حساسيت 6- عوارض عصبي 7- عوارض ادراري- تناسلي 8-بدخيمي ثانويه 9- عوارض جنسي و گونادي 10- درد عضلاني

داروهاي شيمي درماني بايد موقعي تجويز شود که پزشک از بيماري و وضعيت روحي و جسمي بيمار اطلاعات کافي داشته باشد.

 

استفاده از لیپوزومها در شیمی درمانی

شباهت ساختاري ليپوزومها به غشاءهاي دولايه بيولوژيكي ليپوزومها را ه عنوان يك ناقل مناسب و ايده آل داروها در بدن معرفي مي كند . با ايجاد تغييرات در سطح ليپوزومها قادر خواهيم بود آنها را به سمت يك نوع سلول بخصوص هدايت كنيم . همانطور كه مي دانيم به كارگيري واد شيمي درماني با وجود اثراتي كه در از بين بردن سلولهاي تومور دارد ، سبب ايجاد  اثرات ناخواسته مضري بر روي بافتهاب غير سرطاني مي شود . به اين ترتيب با توضيحات فوق اگر بتوانيم مواد شيمي درماني را به صورت هدف دار به سمت سلول سرطاني منتقل كنيم

(بدون توضيع ماده شيمي درماني در بدن ) ، از بروز اثرات مضر مواد شيمي درماني در بدن جلوگيري خواهيم كرد و از طرفي امكان بالا بردن دوز داروي مورد استفاده وجود خواهد داشت . روشهاي متفاوتي براي هدف دار كردن ليپوزومها وجود دارد كه به ذكر مهمترين اين روشها مي پردازيم .

1 ---- هدف دار كردن فيزيكي : در اين روش بافت هدف داراي خصوصياتي مي شود كه در يكسري شرايط فيزيكي دلخواه مواد ذخيره شده خود را آزاد مي كنند . دو نوع معمول اين روش مورد استفاده قرار مي گيرد .

 الف) روش هدف دار كردن حساس به دما : در اين روش طول زنجيره هاي هيدروفوب و بنابراين دماي ذوب زنجيره ها كنترل مي شود . اگر دماي ذوب زنجيره ها در بالاي دماي بدن قرار گيرد در اين صورت ليپوزومها به ندرت مواد ذخيره شده خود را در دماي طبيعي بدن آزاد مي كنند . حال اگر بافت هدف تا دمايي بالاتر از دماي ذب زنجيره ها ذوب شود مواد ذخيره شده در ليپوزوم در بافت هدف آزاد مي گردند .

ب) روش هدف دار كردن حساس به pH : بافتهاي عفوني يا توموري نسبت به بافتهاي طبيعي pH پايينتري دارند . بنابر اين با بكاريردن ليپوزومهاي حساس به pH مواد موجود در آنها در بافتهاي توموري و عفوني كه pH كمتري دارند آزاد مي شود .

2 ----- هدف دار كردن به واسطه اتصال ليگاند به سطح ليپوزوم : با اتصال يك ليگاند بخصوص به سطح ليپوزوم كه قادر است با گيرنده هاي سطح سلول هدف ميانكنش داشته باشد ، مواد موجود در ليپوزوم به بافت هدف هدايت مي شوند . ليگاندها يا از جنس آنتي بادي هستند و قادرند با آنتي ژن سطح سلولي واكنش نشان دهند ، يا از جنس گليكوليپيد هستند و يا گليكوپروتئيني مي باشند .

 

عوارض جانبی ناشی از درمان که بر تغذیه فرد اثر می گذارند عبارتند از:

    کاهش اشتها

    تغییر وزن (کاهش و یا افزایش وزن)

    سوزش دهان یا گلو

    مشکلات دندانی و لثه ای

    تغییر حس چشایی یا بوبایی

    تهوع و استفراغ

    اسهال

    عدم تحمل گوارشی لاکتوز

    یبوست

    چاقی

    افسردگی- خستگی

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 13:54  توسط   | 

مطالب قدیمی‌تر