رادیوتراپی و شیمی درمانی

شیمی درمانی

شیمی‌درمانی

 

شیمی‌درمانی یکی از روش‌های درمان سرطان و یا تخفیف موقت آن با استفاده از برخی داروهای خاص است که در اصطلاح پزشکی به آنها شیمی درمانی گفته می‌شود. کار اصلی این داروهای خاص از بین بردن عضو بیمار بدون صدمه به بافتهای مجاور آن است.این نوع از درمان اثراتی هم بر روی سلول‌ها و بافت‌های بدن دارد. یکی از اثرات این درمان ریزش موهای بدن و خشک شدن پوست است.

شیمی درمانی یک شیوه رایج در معالجه بیماری‌هاست که سلول‌ها و بخصوص سلول‌های میکروارگانیسم‌ها و سلول‌های سرطانی را با استفاده از داروهای شیمیای و مواد شیمیایی از بین می‌برد. معنی شیمی درمانی تنها به داروهایی که برای درمان غدد سرطانی استفاده می‌شود محدود نمی‌شود بلکه آنتی بیوتیک‌ها را نیز در بر می‌گیرد.

اولین نوع مدرن ماده شیمی درمانی ارسفنامین بود که به پاول ارلیخ بر می‌گردد و همچنین ترکیبات آرسنیکی بود که در سال ۱۹۰۹ کشف شد و برای معالجه سیفیلس به کار برده شد. بعد از آن سولفانامیدها توسط دومگ و پنیسیلین توسط الکساندر فلمینگ کشف شد. دیگر کاربردهای عامل‌های شیمی درمانی سایتواستاتیکی(شامل مواردی که بعداً به توضیح انها خواهیم پرداخت) برای درمان بیماری‌هایی مانند سفت شدگی بافتها، رماتیسم و ورم مفاصل و بیماری‌هایی که به صورت خود به خودی در برابر معالجه‌ها مقاوم می‌شوند به کار برده شد.

 

 

 

 

پیشینه

کاربرد داروهای شیمیایی به هند باستان برمی‌گردد.هندی‌ها سیستمی از داروهای شیمیایی که آیورودا نامیده می‌شد را طراحی کردند که در آن بعضی از فلزات همراه با برخی از گیاهان برای معالجه طیف وسیعی از بیماری‌ها به کار برده می‌شد. بعد از آنها و در زمانی نزدیکتر به زمان ما در قرن دهم میلادی می‌توان به پزشک ایرانی محمدبن ذکریای رازی اشاره کرد که استفاده از مواد شیمیایی از قبیل مس و زاج و جیوه و نمک ارسنیک و نمک امونیم و طلا و گچ و خاک رس و صدف و قیر و الکل را به منظور معالجه بیماری‌ها متداول ساخت. ساخت اولین داروی شیمی درمانی سرطان به اوایل قرن بیستم برمی‌گردد ولی در اصل این دارو به این منظور ساخته نشد و قصد استفاده از آن به عنوان دارو نبود .این ماده گاز خردل بود که در جنگ جهانی اول به عنوان سلاح جنگی به کار برده شد و در فاصله جنگ جهانی اول و دوم و در جنگ جهانی دوم نیز بر روی آن مطالعاتی صورت گرفت. در طول جنگ جهانی دوم مشاهده شد که تعدادی از افراد که به صورت اتفاقی این گاز را تنفس کرده‌اند، تعداد گلبولهای سفید در خون این افراد به شدت کاهش یافته‌است. و این فرضیه بنا شد که اگر گاز خردل می‌تواند روند رشد سریع در تولید گلبولهای سفید را متوقف و یا کم کند پس می‌تواند بر روی سلولهای سرطانی نیز چنین اثری داشته باشد. بنابر این در سال ۱۹۴۰ در تعدادی از افراد که به نوع پیشرفته لیمفوما( سرطانی که به گلبولهای سفید خون مرتبط است) مبتلا بودند دارو به جای ورود از راه تنفس به سیاهرگ آنها تزریق شد. بهبود آنها موقتی ولی قابل ملاحظه بود. این تجربه به تحقیقات گسترده درباره مواد مشابهی که بتوانند بر روی سلول‌های سرطانی چنین اثری بگذارند انجامید. صنایع چند میلیارد دلاری داروسازی ساخته شد و انقلابی هدفمند در زمینه داروسازی به وقوع پیوست. ولی محدودیت‌هایی در زمینه داروهای شیمیایی وجود داشت که هنوز نیز وجود دارد.

اساس و مبنای عملکرد

سرطان اصولا یک روند رشد در تولید مثل سلولهاست که قابل کنترل نیست و همراه با رفتارهای خطرناک و هجومی این توده سلولی می‌باشد. سرطان ممکن است بنا به دلایل ژنتیکی و یا محیطی رخ دهد. به طور کلی بسیاری از داروهای شیمیایی که به منظور شیمی درمانی سرطان به کار برده می‌شوند بر روی تقسیم سلولی سلول‌های سرطانی اثر می‌گذارند به خصوص در مورد آن دسته از سرطانهایی که سرعت تقسیم سلولی در آنها بسیار بالاست. این داروها که سبب آسیب رساندن به سلول می‌شوند، سایتوتوکسیک نامیده می‌شوند. برخی از این داروها باعث می‌شوند که سلول‌ دستخوش تغییرات اساسی شده و رشد آن متوقف شود که به برنامه ریزی برای مرگ سلول نیز معروف است. دانشمندان هنوز در حال بررسی و مطالعه ویژگی‌های منحصر به فرد سلول‌های سرطانی خطرناک و مقاوم هستند تا بتوانند آنها را به طور ویژه مورد هدف قرار دهند. این کار به این دلیل است که در طول فرایند شیمی درمانی علاوه بر سلول‌های سرطانی سلول‌های دیگر مانند سلول‌های مربوط به رشد مو و سلولهای داخلی روده که سرعت رشد بالایی دارند مورد حمله قرار می‌گیرند و جریان رشد آنها نیز متوقف می‌شود که باعث اختلال در امور بیمار می‌شود. اگرچه بعضی از داروهای مناسب تر نیز ساخته شده که پزشکان را قادر می‌سازد تا به نحو بهتر به درمان سرطان بپردازند. شیمی درمانی بر روی تقسیم سلولی تاثیر می‌گذارد و به‌ویژه تومورهای با رشد بالا بیشتر تاثیر می‌پذیرند. چرا که در هر حال تعداد زیادی از سلول که در حال تقسیم هستند مورد حمله قرار می‌گیرند. و تومورهای بدخیم با رشد پایین بیشتر کمتر تاثیر می پذیرند. دارو بر روی تومورهای جوان بسیار بهتر عمل می‌کند چرا که مکانیسم منظم تقسیم سلولی را متوقف می‌کند و تولید مثل موفق را باز می‌دارد و رشد، بسیار نامنظم شده و همین باعث می‌شود تا تومور کمتر از داروی شیمیایی تاثیر بپذیرد و دیگر به آن حساس نباشد. مشکل دیگری که با تومورهای سفت و توپر داریم این است که شیمی درمانی به هسته تومور نمی‌رسد و راه حل این کار استفاده از لیزر و پرتو درمانی یا عمل جراحی است. باگذشت زمان سلول‌های سرطانی بیشتر از خود مقاومت نشان می‌دهند حتی اخیرا کشف شده که بر روی سلول‌های سرطانی نوعی پمپ وجود دارد که مواد شیمی درمانی را از داخل سلول خارج می‌کند. تحقیق در مورداین نوع پمپها ادامه دارد و دارو سازان برای جلوگیری از اعمال این نوع پمپ‌ها در تلاشند.

 

طرح‌های معالجه‌ای

امروزه استراتژی‌های زیادی به منظور معالجه و کنترل سرطان با استفاده از شیمی درمانی در حال اجرا است. شیمی درمانی ممکن است به منظور معالجه برای شفای بیمار و یا به منظور طولانی کردن عمر بیمار و تسکین درد بیمار به کار برده شود.

شیمی درمانی ترکیبی : از داروهای شیمیای همراه با دیگر درمان‌های سرطان از قبیل پرتو درمانی یا عمل جراحی استفاده می‌شود. در حال حاضر بسیاری از سرطان‌ها بدین گونه معالجه می‌شوند این نوع درمان مانند این است که بیمار را همزمان با استفاده از چند دارو معالجه کنند. این داروها در نحوه عمل و مکانیسم متفاوت هستند. مهمترین منفعت این روش کاهش مقاومت سلول‌های سرطانی در مقابل هر نوع از این داروها است.

 

 

 

 

 

شیمی درمانی نئوآدجوونت (یا درمان پیش معالج)

در این روش دارو به منظور کوچک کردن و کم حجم کردن تومور اولیه مورد استفاده قرار می‌گیرد و زمینه را برای درمان موضعی (جراحی و پرتو درمانی) آماده می‌کند و خطرات ناشی از این نوع معالجه‌ها را کاهش می‌دهد.

 

شیمی درمانی آد جوونت

زمانی این روش کاربرد دارد که شواهد کمی از حضور سرطان وجود داشته باشد ولی ریسک اینکه سرطان عود کند وجود دارد داروها کمک می‌کند که مقاومت سرطان در مقابل دیگر داروها کاهش یابد و همچنین می‌تواند سلول‌های سرطانی را که در دیگر بخش‌های بدن پخش شده‌ است بکشد. این دارو بیشتر در تومورهای تازه که سرعت رشد آنها زیاد است سودمند است چون زمینه را برای معالجه دارویی فراهم می‌کند. البته باید توجه کرد که تمام دوره‌ها و رده‌های شیمی درمانی به وضعیت بیمار و مستعد بودن بیمار برای نوع معالجه بستگی دارد. وضعیت عملکرد دارو معمولاً به عنوان معیار برای اینکه آیا بیمار می‌تواند داروی شیمیایی مصرف کند و یا اینکه کاهش در مقدار مصرف یا افزایش آن باید چگونه باشد استفاده می‌شود.

 

انواع داروهای شیمی درمانی

عمده داروهای مورد استفاده در شیمی درمانی می‌تواند در دسته‌های زیر قرار بگیرد

آنتی‌متابولیت‌ها مانند آنتی فولاتها (نظیر متوتروکسات) و آنالوگهای پورین و پیریمیدین

داروهای هورمونی ضد نئوپلاسم مانند تاموکسیفن و آنتی آندروژنها

مهارکننده‌های رونویسی DNA مانند عوامل آلکیلان، نیتروژن موستارد و مهارکننده‌های توپوایزومراز (آنتراسیکلین ها)

مهارکننده‌های میتوز مانند وینکریستین

مهارکننده‌های آنژیوژنز

مهارکننده‌های تیروزین کیناز مانند gefitinib

پادتن‌های مونوکلونال مانند Rituximab

مهارکننده‌های پروتئازوم مانند Bortezomib

اغلب این داروها بر روی تقسیم سلولی اثر می‌گذارد و یا مانع سنتز شدن DNA می‌شوند. بعضی از داروهای جدید به DNA وارد نمی‌شوند این‌ها شامل پادتن‌های مونوکلونال و مهار کننده‌های جدید تیروزین کیناز می‌شوند که مخصوصا سلول‌های غیر طبیعی انواع خاصی از سرطان‌ها را مورد حمله قرار می‌دهد. علاوه بر این‌ها بعضی از داروها به منظور کنترل و تعدیل رفتار سلول‌های توموری بدون حمله مستقیم به این سلول‌ها به کار برده می‌شود. داروهای هورمونی از این نوع معالجه‌ها می باشد.

 

 

متوتروکسات(Methotrexate)

رده درمانی: داروهای درمان نئوپلاسم، آنتی متابولیت

اشکال دارویی: قرص .

موارد مصرف

سرطان‌هایی با تومورهای از نوع تروفوبلاستیک (کوریوکارسینوم، مول هیداتیدیفرم)، لوسمی لنفوبلاستیک حاد(ALL)، لنفوم، پسوریازیس (شدید)، آرتریت روماتوئید (شدید، مقاوم)، درمان کمکی اُستئوسارکوم، بیماری قارچی نوع میکوزفونگوئید(پیشرفته)، لنفوسارکوم

 

 

مکانیسم اثر

 متوترکسات آنالوگ آنتی نئوپلاستیک فولیک اسید است که با اتصال به آنزیم دی هیدروفولات ردوکتاز(DHFR) از تبدیل دی هیدروفولات (FH2) به تتراهیدروفولات(FH4) جلوگیری می‌کند. فولات برای ساخت طبیعی پورین‌ها و پیریمیدین‌ها و در نتیجه ساخت DNA و RNA ضروری است. فولات برای ایفاء نقش خود به عنوان کوفاکتور باید به وسیله آنزیم DHFR به FH4 تبدیل شود. متوترکسات به آنزیم DHFR اتصال یافته و از تبدیل FH2 به FH4جلوگیری می‌کند، در نتیجه، از ساخت پورین و پیریمیدین جلوگیری می‌شود. آنتی متابولیت‌ها در فاز S یا ساخت چرخه سلولی دخالت می‌کنند.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراغ، نکروز توبولارکلیه، سیروز، کهیر، خارش، تیرگی پوست ( هیپرپیگمانتاسیون )، لکه هاب قرمز رنگ پوستی ( راش اریتماتو )، لکه‌های سیاه رنگ پوستی ( اکیموز )، ضایعات پسوریازیس (بدتر شدن در اثر آفتاب)، حساسیت به نور.

 

تاموکسیفن(TAMOXIFEN)

رده درمانی: داروهای هورمونی تعدیل کننده انتخابی گیرنده استروژن

اشکال دارویی: قرص

مکانیسم اثر

تاموکسیفن از گروه داروهای SERM (تعدیل کننده های انتخابی گیرنده استروژن) می باشد. این داروها در برخی بافت ها اثرات مشابه استروژن ( آگونیستی)، و در سایر بافت ها دارای اثرات مشابه نسبی و یا جلوگیری از اثر استروژن (آنتاگونیستی) دارند. تاموکسیفن یک SERM است که در درمان سرطان های پاسخ دهنده به هورمون تجویز می شود و در این بافت به عنوان آنتاگونیست از فعال شدن گیرنده توسط استروژن های آندوژن جلوگیری می کند.

 

موارد مصرف

تاموکسی‌فن برای درمان سرطان پستان و نازایی وابسته به‌اولیگومنوره یا آمنوره ثانویه مصرف‌ می‌شود.

همچنین از تاموکسیفن می توان در مواردی با تجویز پزشک برای درمان ماستالژی (درد پستان) هم استفاده کرد. و برای جلوگیری از ژینوکوماستی ( نوک پستان ) در مردان بر اثر استفاده بیش از حد استروئیدها ( داروهای هورمونی بدنسازی).

 

متابولیسم دارو

متابولیسم تاموکسی‌فن کبدی است و دارای چرخه روده‌ای - کبدی می‌باشد، حذف دارو دو مرحله‌ای بوده که‌مرحله اول ۴-۷ ساعت پس از تجویز ومرحله دوم ۷-۱۴ روز طول می‌کشد. اثردرمانی مطلوب ۴-۱۰ هفته پس از شروع‌درمان حاصل می‌شود. اثرات‌آنتاگونیستی دارو ممکن است چند هفته‌پس از یک نوبت مصرف آن ادامه‌داشته‌باشد. دارو اغلب به‌صورت متابولیت‌از طریق صفرا و مدفوع دفع می‌شود.

 

 

 

 

 

عوارض جانبی

گر گرفتگی، خونریزی‌واژن، توقف قاعدگی، خارش فرج، اختلالات گوارشی، التهاب تومور]]، کاهش تعداد پلاکتها، احتباس مایعات، طاسی، فیبروم رحم، اختلالات بینایی (تغییرات قرنیه، آب مروارید و رتینوپاتی‌) کاهش‌پلاکت‌ها یا گلبول‌های سفید خون، به‌ندرت کاهش نوتروفیل‌ها و تغییرات آنزیم‌های‌کبدی از عوارض جانبی دارو هستند.

 

نیتروژن موستارد کلراید (Nitrogen mustard)

رده درمانی: آلکیله کننده، ضد سرطان، مهار سیستم ایمنی

 

اشکال دارویی: آمپول

موارد مصرف

لنفوم، لنفوسارکوم، سرطان ریه، و لوسمی های نوع CML و CLL

مکانیسم اثر

مانند سایر عوامل آلکیلان (ملفالان، سیکلوفسفامید و کلرامبوسیل) و گاز خردل بر دی ان آ سلولهای سرطانی موثر است.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراغ، تمایل به خونریزی، سرگیجه، خواب آلودگی، بی اشتهایی.

 

 

 

 

وین کریستین (VINCRISTINE SULFATE)

رده درمانی: داروهای ضد نئوپلاسم

اشکال دارویی: آمپول

موارد مصرف

وین کریستین در درمان‌لوسمی لنفوبلاستیک حاد و لنفوستیک‌مزمن و میلوسیتیک مزمن، نوروبلاستوم، تومور ویلمز، کارسینوم پستان، ریه، تخمدان و کولورکتال، لنفوم هوچکینی وغیر هوچکینی و لنفوسارکوم و سارکوم‌رتیکولوم، سارکوم رشته‌های عضلات‌مخلط و سارکوم اوینگ و سارکوم‌استئوژنیک، ملانومای بدخیم، میلوم‌مولتیپل و تومورهای سلول تخمدان، میکوزفونگوئید و ترومبوسیتوپنی‌پورپورای ایدیوپاتیک مقاوم به درمان‌مصرف می‌شود.

 

مکانیسم اثر دارو

این داروی آنتی‌متابولیت میتوز سلول‌ها را درمرحله متافاز مهار می‌کند و ممکن است درمتابولیسم اسیدهای آمینه نیز دخالت‌نماید.

 

متابولیسم دارو

وین کریستین به مقدار قابل‌توجهی از سد خونی ـ مغزی عبور نمی‌نماید.متابولیسم آن کبدی است و راه عمدی دفع‌آن صفرا (حدود ۶۷ درصد) است

 

عوارض جانبی

یبوست و کرامپ‌های‌معدی، افزایش اسید اوریک در خون ونفروپاتی ناشی از آن، سمیت عصبی شامل‌دوبینی و اشکال در راه رفتن از عوارض‌شایع وین کریستین است.

عوارض جانبی شیمی‌ درمانی و کنترل آن

 

 

 

 

 

مردم از شنیدن واژه ی شیمی درمانی(Chemotherapy) وحشت دارند و بر این باور هستند که هر فردی که شیمی درمانی می ‌شود، به بیماری سرطانی و درمان ‌ناپذیری مبتلا است و به‌ زودی زندگی را وداع خواهد کرد، در حالی که چنین نیست.

سرطان وقتی رخ می ‌دهد که سلول ‌های بدن به‌ صورت غیر طبیعی و غیر قابل کنترل تکثیر شوند.

شیمی درمانی به وسیله ی جلوگیری از تقسیم و تکثیر سلول ‌های سرطانی موجب تخریب این روند می‌ شود.

 داروهای شیمی درمانی از طریق خون به سلول ‌های سرطانی و تمام قسمت ‌های بدن منتقل می‌ شوند.این داروها روی سلول ‌های سالم هم اثر تخریبی دارند که به ‌صورت عوارض جانبی بروز می‌ کند؛ این عوارض موقتی هستند و با پایان درمان قطع می ‌شوند.

 

 

کاهش تعداد سلول ‌های خونی

یکی دیگر از مهم ‌ترین عوارض شیمی‌ درمانی، کاهش تعداد سلول ‌های خونی است. اهمیت این عارضه تا حدی است که می ‌تواند موجب مرگ بیمار شود. شما با مدیریت صحیح این عارضه می ‌توانید در موفقیت درمان تان نقش بسزایی داشته باشید. مقاله حاضر به شما کمک می ‌کند با همکاری پزشک و پرستار، بسیاری از مشکلات خونی ‌تان را رفع کنید.

اندام ‌های داخلی از قبیل مغز استخوان، طحال و کلیه به کمک سیستم گردش خون و شبکه عروق و غدد لنفاوی کار تولید و تکامل سلول‌ های خونی را انجام می ‌دهند. مغز استخوان به‌ صورت یک بافت اسفنجی در داخل استخوان قرار دارد و به‌ طور دائم در حال ساختن سلول‌ های خونی است. محصول نهایی مغز استخوان، گلبول‌ های قرمز، گلبول‌ های سفید و پلاکت‌ ها است. این سلول‌ ها بعد از ساخته شدن توسط سیستم گردش خون و شبکه لنفاوی به نقاط مختلف بدن منتقل شده و وظایفی را انجام می ‌دهند.

داروهای شیمی ‌درمانی از طریق گردش خون به همه جای بدن منتقل شده، هر گونه رشد و تکثیر را متوقف کرده یا کاهش می ‌دهند. یکی از این نقاط، مغز استخوان است. کاهش رشد و تکثیر در مغز استخوان می ‌تواند موجب آنمی، نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی شود.

البته با توجه به نوع دارو و تفاوت سرعت رشد سلول‌ های خونی ممکن است یکی از 3 عارضه ی مذکور یا هر سه رخ دهد.

 

 

 

چه باید کرد؟

در صورت بروز هر کدام از 3 عارضه، پزشک معالج، تدابیری را در نظر می ‌گیرد و با استفاده از روشی خاص، آن ‌را درمان می ‌کند.

ممکن است پزشک معالج به ‌دلیل کاهش سلول ‌های خونی میزان دارو را کاهش دهد یا مدتی درمان را به تاخیر بیندازد. برنامه ی درمانی که پزشک برای شما تعیین کرده بهترین تصمیمی است که می ‌توانسته اتخاذ کند. وقتی برنامه درمانی به هر دلیلی کاهش یابد یا به تاخیر بیفتد در واقع درمان، ناقص انجام شده است.

شیمی‌ درمانی روش ‌ها و مقادیر متفاوتی دارد. اگر سلول ‌های خونی کاهش شدید داشته باشند پزشک، برنامه ی درمانی را طوری تنظیم می‌ کند که مشکلی به ‌وجود نیاید.

گاهی هم به ‌رغم بروز مشکلات از بیمار می ‌خواهد که عوارض را تحمل کند تا برنامه ی درمانی تکمیل شود.

به گفته ی متخصصان خون، هر کدام از عارضه ‌های آنمی، نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی نیازمند درمان اختصاصی هستند.

 

فراورده های خونی

سازمان انتقال خون با پالایش خون‌ های اهدایی جهت آنمی و ترومبوسیتوپنی فراورده‌ هایی را آماده می‌ کند.

این فراورده‌ ها که شامل خون کامل، خون شسته شده و پلاکت است در بانک خون نگهداری می ‌شود و پزشک معالج در صورت نیاز تجویز می ‌کند. فراورده‌ های خونی بیشتر در مواقعی کاربرد دارد که نیاز باشد سریعا وضعیت گلبول قرمز و پلاکت بهبود پیدا کند.

فاکتورهای رشد خون ساز(Hematopoietic Growth Factors)

این مواد، تولید سلول ‌های خونی را در مغز استخوان تحریک می‌ کنند. فاکتور رشد خون ساز اضافی در بدن می ‌تواند اثرات شیمی‌ درمانی روی مغز استخوان را تا میزان زیادی کنترل کند. در طول شیمی ‌درمانی ممکن است فاکتور رشد خون ساز به‌ صورت تزریقی تجویز شود تا تولید سلول‌ های خونی جدید به حفظ وضع سلامتی کمک کند. برای هر کدام از سلول‌ های خونی فاکتور رشد خون ساز اختصاصی وجود دارد که ممکن است در طول درمان از انواع آن ها استفاده شود. بیشتر فاکتورهای رشد خون ساز به‌ صورت تزریق زیر جلدی تجویز می ‌شود. محل تزریق می ‌تواند بازو، ران،  باسن یا شکم باشد و با توجه به نوع فاکتور رشد خون ساز به‌ صورت روزانه، یک روز در میان و هفتگی تزریق می ‌شود.

فاکتور‌های رشد خون ساز دارای عوارضی هستند که معمولا جدی نیستند و به ‌وسیله دارو درمانی به خوبی قابل کنترل هستند. همه ی عوارض ناشی از تزریق فاکتور رشد خون ساز، موقتی بوده و با پایان درمان، ناپدید می‌ شوند.

بعضی از این عوارض عبارت هستند از: ادم (ورم)، تپش قلب، درد استخوانی و افزایش فشار خون. علائمی که ممکن است بروز کنند عبارت هستند از: خون ریزی بینی، خون ریزی دهان و لثه، خون ریزی شدید در زمان  قاعدگی، خون مُردگی ریز و نقطه‌ ای در پوست، خون ریزی شدید و استفراغ یا مدفوع خونی.

 

 

 

 

ریزش مو

ریزش مو یکی از عوارض شیمی‌ درمانی در استفاده از برخی داروها است. ریزش مو در عین حال به طول مدت درمان و میزان مصرف دارو بستگی دارد. در این افراد ریزش مو ناشی از آسیب به پیاز مو است و ساقه ی مو مقاومت خود را در مقابل شستن، فشار و شانه ‌زدن از دست می ‌دهد. ریزش مو معمولا حدودا پس از 2 هفته از روز شروع نخستین مرحله ی شیمی‌ درمانی شروع می ‌شود و معمولا قابل برگشت است.

رویش جدید مو معمولا حدود 2 ماه پس از پایان شیمی درمانی است. سوء تغذیه و کمبود پروتئین می ‌تواند به ریزش مو در بیماران شدت بخشد. از نظر روانی ریزش مو می ‌تواند اثرات منفی زیادی در بیماران به‌ خصوص خانم‌ های جوان داشته باشد. اضطراب، غم، خشم و ترس از تمسخر دیگران موجب انزواطلبی بیماران می ‌شود و این اثرات روانی می‌ توانند بر روابط اجتماعی و حتی زندگی جنسی برخی از بیماران اثر کند.

چه باید کرد؟

برای جلوگیری و کاهش اثرات روانی منفی ناشی از ریزش مو می‌ توان قبل از درمان بیماران را به مقابله با آن آماده کرد.

البته روش ‌هایی برای جلوگیری یا کاهش ریزش مو در این بیماران پیدا شده است؛ هر چند خود این روش ‌ها تا حدودی مشکل‌ آفرین هستند ولی در کاهش ریزش مو و اثرات روانی منفی آن مؤثر هستند.

نکات مهم:

* در هنگام دریافت فاکتور رشد خون ساز، زمان بندی را طبق دستور پزشک رعایت کنید.

* در صورت تداخل شیمی ‌درمانی با سایر برنامه ‌های درمانی مانند واکسیناسیون یا حوادث خاص با پزشک معالج مشورت کنید.

* هر سؤال مرتبط با وضعیت سلامتی ‌تان را یادداشت کرده و هنگام ویزیت از پزشک یا پرستار سؤال کنید.

* درمان را نیمه ‌کاره رها نکنید.

 

عوارض شيمي درماني

عوارض حاصل از شيمي درماني بر حسب نوع دارو متفاوت است و عکس العمل افرادي که شيمي درماني مي شوند نيز کم و بيش تفاوت دارد. عوارض شايع ناشي از شيمي درماني عبارتند از :

ريزش مو ، التهاب و زخم مخاط دهان و لثه، تهوع، استفراغ، اسهال و گاهي يبوست، بي اشتهايي، تشنگي، دفع زياد ادرار، تغيير رنگ پوست و ناخن، ورم، کاهش، کاهش ميل جنسي، قطع قاعدگي، ضعف عمومي، خواب آلودگي، افسردگي، مشکلات مربوط محل تزريق و غيره.

لازم به ذکر است که تمام عوارض ذکر شده در يک بيمار تحت شيمي درماني به وجود نمي آيد و شدت و نوع  آنها بر حسب انواع داروهاي انتخابي، مدت درمان و خصوصيات بيمار متفاوت است.

ريزش مو يکي از عوارض شيمي درماني در استفاده از برخي از داروها مي باشد. ريزش مو در عين حال با طول مدت درمان و ميزان مصرف دارو براي برخي از داروها بستگي دارد . در اين افراد ريزش مو ناشي از آسيب به پياز مو مي باشد و ساقه مو مقاومت خود را در مقابل شستن، فشار و شانه زدن از دست مي دهد. ريزش مو معمولا حدودا پس از دوهفته از روز شروع  اولين مرحله شيمي درماني شروع مي شود و معمولا قابل برگشت مي باشد. رويش جديد مو معمولا حدود دو ماه پس از پايان شيمي درماني مي باشد.

سو تغذيه و کمبود پروتئين مي تواند به ريزش مو در بيماران شدت بخشد.

از نظر رواني ريزش مو مي تواند اثرات منفي زيادي در بيماران به خصوص خانمهاي جوان داشته باشد.

اضطراب، غم، خشم و ترس از تمسخر ديگران موجب انزواطلبي بيماران مي شود و اين اثرات رواني مي توانند بر روابط اجتماعي و حتي زندگي جنسي برخي از بيماران اثر نمايد.

براي جلوگيري و کاهش اثرات رواني منفي ناشي از ريزش مو مي توان قبل از درمان بيماران را به مقابله با آن آماده نمود. البته روشهايي براي جلوگيري يا کاهش ريزش مو در اين بيماران پيدا شده است هر چند خود ايمن روشها تا حدودي مشکل آفرين هستند ولي در کاهش ريزش مو و اثرات رواني منفي آن موثر هستند.

 

نکاتی  در مورد  شیمی دمانی

 در درمان با داروهاي شيمي درماني به پزشک و پرستار خود اعتماد کامل داشته باشيد و داروهاي مربوطه را صيحيح و کامل مصرف نماييد که در بهبودي شما تاثير چشمگير خواهد داشت.

جهت کاهش عوارض احتمالي درمان نکات ذيل را در منزل دقيقا رعايت نماييد:

1) براي پيشگيري از حالت تهوع و استفراغ لازم است دو ساعت قبل از شيمي درماني و بعد از شيمي درماني غذايي مصرف نشود و اولين مواد غذايي بعد از شيمي درماني مايعات از قبيل آب کمپوت، شير، چاي سرد و عسل باشد.

2) براي کاهش حالت تهوع لازم است دريافت غذاي کافي ومقوي، استراحت وخواب مناسب وکافي، تمرين و فعاليت بدني، تغيير ذهنيت بوسيله مطالعه، ديدن تلويزيون، صحبت هاي خودماني و .... را داشته باشيد.

3) در صورتيکه تهوع با هيچ موردي بهتر نشد 3-2 ساعت قبل از شيمي درماني يک وعده غذاي کامل صرف کرده و بقيه شبانه روز را غذاي ملايم و سبک ميل نماييد.

4) دفعات صرف غذا در شبانه روز کمتر از سه نوبت نباشد ولي با حجم کم و در بين وعده هاي غذا مي توان از کمکهاي غذايي مثل ميوه ها استفاده نمود.

5) در صورت عدم تحمل گوشت قرمز مي توانيد از ماهي، شير با عسل و شير با زرده تخم مرغ در صبحانه بطور روز درميان استفاده کنيد.

6) از غذاهاي داغ، ترش، پرادويه وچرب کمتر استفاده شود.

7) غذا را آهسته صرف کرده و کاملا آن را بجويد.

8) براي پيشگيري از بي اشتهايي از مناظر ناخوشايند و بوهاي نامطبوع دوري کنيد و سعي کنيد حتي الامکان در تهيه و طبخ غذا شرکت نکنيد وغذا را در محيطي آرام صرف کنيد.

9) قبل از مصرف غذا سعي کنيد دهان خود را با آب نمک رقيق يا آب و جوش شيرين شستشو دهيد تا غذا براي شما لذت بخش گردد.

10) در صورت بروز ضايعات و زخم هاي دهان هر 4-2 ساعت دهان را با محلول آب نمک رقيق يا آب جوش شيرين ( يک قاشق در يک ليوان آب ) شستشو دهيد و در صورت تشديد زخم ها و خونريزي به پزشک معالج خود رجوع کنيد.

11) در صورت زخمهاي دهاني از غذاهاي نرم و مايعات صاف شده استفاده شود و مي توانيد از ني استفاده نماييد. طبخ سوپ با انواع سبزيجات باشد. از گروه سبزيها و ماست شيرين بيشتر استفاده شود.

12) در طول درمانهاي طولاني مدت اگر با ناراحتي تنفسي نظير تنگي نفس و خس خس سينه يا سرفه مواجه شديد به پزشک معالج رجوع کنيد.

13) بعد از اتمام هر جلسه شيمي درماني مايعات فراوان ميل کنيد تا با دفع ادراري زياد عوارض داروها کاهش يابد ( حداقل ميزان دريافت مايعات 10 ليوان در شبانه روز باش ) انواع آب ميوه، دوغ مناسب مي باشد.

14) مثانه را به موقع و زود تخليه کنيد و از تجمع ادرار با زمان طولاني پرهيز نمائيد.

15) بعضي از داروهاي شيمي درماني باعث ريزش موهاي سر و بدن مي شوند قابل ذکر است که اين ريزش چند هفته بعد از اتمام درمان مجددا موها رشد مي کند.

16) قبل از درمان موها را کوتاه و از برس هاي نرم استفاده نموده و سر را با شامپو سدر شستشو دهيد. مي توانيد از کلاه يا روسري استفاده کنيد. ضمنا از برس زدن مکرر پرهيز کنيد.

17) در صورت خونريزي از لثه، وجود مدفوع سياه رنگ، خون در ادرار، خلط خوني به پزشک مراجعه نماييد و در طول شيمي درماني سعي کنيد به بدن شما ضربه و آسيبي وارد نشود.

 

18) در زمان شيمي درماني از قرص آسپرين و گروه ساليسيلاتها و ايندومتاسين ، مفناميک اسيد، بروفن، ديکلوفناک، پيروکسيکام استفاده نشود مگر با دستور پزشک معالج خود باشد.

19) از مسواک نرم براي شستشوي دندانها استفاده کنيد و روش مسواک زدن را افقي انجام دهيد بهتر است از خمير دندان فلورايددار جهت جلوگيري از پوسيدگي دندانها استفاده کنيد.

20) جهت رفع خشکي دهان و تحريک ترشح بزاق در دهان مي توانيد از آب نبات، دوغ، ماست شيرين، آدامس استفاده کنيد ولبها را به طور دائم چرب کنيد.

21) در ازدحام جمعيت افراد بيمار و عفوني و افراد واکسينه شده شرکت نکنيد و در صورت استعمال دخانيات آن را ترک کنيد و درکنار فردي که در حال سيگار کشيدن است قرار نگيريد.

22) تقريبا به مدت 2 ساعت بعد از شيمي درماني به صورت خوابيده و نيمه نشسته استراحت کنيد وسپس از جاي خود بلند شويد ( محيط کار آرام و ساکت باشد ).

23) در طول درمان شيمي درماني روشهاي پيشگيري از حاملگي ( هم زن وهم مرد ) استفاده نماييد و در صورت نياز با پزشک معالج مشورت نماييد.

24) در صورت استفاده از داروهاي خوراکي شيمي درماني آنها را به همراه شير و يا شربت آنتي اسيد مصرف کنيد.

25) داروهاي شيمي درماني خود را در منزل حتما در يخچال نگهداري کنيد.

26) محل تزريق آمپول را از هرگونه آسيب محفوظ داريد.

27) آزمايشات خود را به طور مرتب انجام دهيد و پاسخ آن را نگهداري نماييد.

+ نوشته شده در  دوشنبه هشتم خرداد 1391ساعت 13:47  توسط   |